Еуразиялық экономикалық одаққа мүше-мемлекеттердің қант бизнесінде ортақ мәмілеге келе алмағаны бұған дейін де белгілі болатын.
Еуразиялық экономикалық одақтағы (ЕАЭО) қант нарығының «ойын тәртібі» – мүше елдердің (Қазақстан, Ресей, Беларусь) ішкі өндіріс көлемі мен сыртқы импортқа тәуелділігіне байланысты жиі өзгеретін сауда ережелері. Ресей мол өнім жинаған кезеңдерде ішкі нарығын қорғап, одақ аясындағы сауда шарттары мен жеңілдіктерді өзгертуге тырысады, бұл Қазақстан мен Беларусьте бағаның құбылуына әкеледі.
Нарықтағы негізгі ережелер мен қағидаттар
- Импорт және квоталар: ЕАЭО шеңберінде үшінші елдерден келетін қант импортына немесе бажсыз кіргізу көлеміне қатысты ортақ квоталар мен шектеулер қарастырылады.
- Отандық өндіріс үлесі: Қазақстан нарығы әлі де сырттан келетін өнімге тәуелді болғандықтан, одақ ішіндегі ойын ережелері отандық қант зауыттарының мүддесі мен мемлекеттік субсидиялау саясатына сай реттеледі
Қазақстандағы қант нарығына жүргізілген талдау елдің импортқа тәуелділігі әлі де жоғары екенін көрсетті. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2025 жылдың қорытындысында импорттық қанттың ішкі нарықтағы үлесі 70,4%-ға жеткен. Отандық өндіріс ішкі тұтынудың тек 29,6%-ын қамтамасыз еткен.
Нарықтың басты көрсеткіштері
- Тәуелділік: Қазақстан қанттың жартысынан көбін сырттан тасиды.
- Негізгі жеткізуші: Негізгі бөлігі Ресейден және басқа да көрші елдерден келеді.
- шикізат тапшылығы: Зауыттар өз қуатын толық пайдаланбайды. Себебі қант қызылшасы жетіспейді.
Мәселені шешу жолдары
- Қызылша көлемі: Егіс алқаптарын кеңейту.
- Субсидия: Фермерлерге мемлекет тарапынан қолдау көрсету.
- Зауыттарды жаңарту: Бар өндіріс орындарын жөндеу және жаңаларын ашу
Негізгі сұраныс импорттық қамыс шикі қантын өңдеу және дайын импорттық өнім жеткізу арқылы өтеледі.
Агенттік қант саласын дамытуға арналған бірқатар жоспарлы көрсеткіштердің орындалмағанын атап өтті. Атап айтқанда, қант қызылшасының егіс көлемі, жалпы өнім, қант өндірісі және ішкі нарықтың өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі бойынша мақсаттарға толық қол жеткізілмеген.
Мәселен, 2024 жылы қант қызылшасынан рекордтық өнім алынғанымен, бұл қант зауыттарының өндірістік қуаттарын толық пайдалануға мүмкіндік бермеді. Себебі қолданыстағы кәсіпорындардың бір бөлігі импорттық қамыс шикізатын өңдеуге бейімделген.
БҚДА сондай-ақ қанттың биржалық сауда жүйесін жетілдіру қажеттігін атап өтті. Жекелеген отандық өндірушілер өндіріс көлемін арттырғанымен, олардың биржа арқылы өткізетін өнім көлемі тиісінше өспеген.
Сонымен қатар импорттық және отандық қант үшін бірдей бәсекелестік жағдай қалыптастыру, сондай-ақ импортталған өнімнің кейін үшінші елдерге қайта шығарылуын бақылау ұсынылды.
Талдау нәтижесінде агенттік қантты көтерме саудада өткізетін субъектілерге монополияға қарсы заңнаманы бұзу белгілері бойынша 9 хабарлама жолдады.
БҚДА мемлекеттік органдарға бірнеше негізгі бағыт бойынша жұмыс жүргізуді ұсынды:
- отандық шикізат базасы мен қайта өңдеу қуаттарын дамыту;
- қант зауыттары мен фермерлер арасында ұзақ мерзімді келісімшарттар енгізу;
- биржалық саудаға бақылауды күшейту;
- қант реэкспортын тұрақты мониторингтеу;
- импортқа тәуелділікті біртіндеп төмендету.
Агенттік бұл шараларды қант нарығындағы бәсекелестікті дамыту жөніндегі Жол картасына енгізуді ұсынды.
