Қазақстан ішкі нарықтағы қажеттіліктің 93% -ын қант импорты есебінен жабады.
Сарапшылар мұндай тәуелділікті жергілікті шикізат өндірісінің құлдырауымен, егіс алқаптарының қысқаруымен және зауыттардың жұмысындағы іркілістермен байланыстырады, сондай-ақ елдің азық-түлік қауіпсіздігіне төнген қатерді атап өтеді. Әкелуге тәуелділік: Өндірістің құлдырауына байланысты «тәтті қажеттіліктердің» негізгі бөлігін негізінен ЕАЭО елдерінен (атап айтқанда, Ресейден), сондай-ақ алыс шет елдерден (мысалы, Бразилиядан) келетін импорт жабады
Зауыттар неге тоқтап тұр?
Сарапшылар саладағы ұзаққа созылған дағдарыстың бірнеше басты себептерін атап көрсетеді:
• Саяси тербеліс: Саланы дамытудың кешенді жоспары аясында шенеуніктер қант қызылшасына арналған аумақты 38 мың гектарға дейін ұлғайтуды жоспарлаған болатын. Фермерлер несие алып, техника сатып алды, алайда Ауылшармині кенеттен ойын өзгертіп, алаңдарды қысқарды. Нәтижесінде қызылша өнімі екі есеге — 734,7 мың тоннаға дейін құлады.
- Бизнестің тұрақсыздығы: Егер өткен жылдың басында елімізде 5 кәсіпорын жұмыс істесе, жаздың соңына қарай бүкіл Қазақстан бойынша бір ғана қайта өңдеу зауыты қалды.
- Жергілікті өндірістің құлдырауына қарамастан, 2021-2022 жылдардағыдай бағаның есеңгіреуі байқалмайды. 2026 жылғы қаңтар-сәуірде қант-құм ел бойынша орташа алғанда өткен жылмен салыстырғанда 6,5 пайызға қымбаттады.
Қазақстан тоқсан ішінде бір жыл бұрынғыға қарағанда жеті есе аз қант шығарғаны FinProm деректерінде айтылған. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың бірінші тоқсаны нда қант зауыттары бір жыл бұрынғы 64,6 мың тоннаға қарағанда небәрі 9,5 мың тонна өнім өндірді. Нарықтағы отандық қант үлесі 28,2% -дан 7,1% -ға дейін тарылды. Қалған 92,9% -ы импорттан келеді.
- Ел ішіндегі сату да 30,5% -ға, 104,6 мың тоннаға дейін төмендеді.
- Бұл ретте Қазақстан шетелге 30 мыңнан астам тонна жөнелтті. Бұл өзімнің өндіргенімнен үш есе көп.
- «Сала бірнеше жылдан бері қызып келеді. «Талдау» жүйесінде 2025 жылдың қаңтарында бес қант зауыты жұмыс істегені, жазға қарай үшеуі қалғаны, ал тамыз-қыркүйекте тек біреуі ғана қалғаны көрінеді», — делінген жарияланымда.
2022 жылы үкімет саланы дамыту жоспарын қабылдап, фермерлерге егістікті 38 мың гектарға дейін кеңейтуге уәде берді. Олар техника сатып алып, несие алды. Бірақ Ауылшармині жоспарды екі есеге қысқартты. Қант қызылшасы 2025 жылы 29,1% -ға қысқарды, ал жалпы түсім 42,1% -ға 734,7 мың тоннаға дейін төмендеді.
Сондай-ақ Сауда министрлігінің зауыттардың есептеулерін клиринг орталықтары арқылы жүргізу талабы бар. Қазақстандық қант өнеркәсібі қауымдастығы президентке сын айтты.
«Шенеуніктер есеп айырысулардың делдалдар есебінен өтуін талап етеді. Шикiзат сатып алуға, газ бен жалақыны төлеуге қажеттi айналым қаражаты тауар жеткiзiлгенге дейiн үшiншi тұлғалардың шоттарында тоқтатылады».
Бағаларға әлі қатты әсер еткен жоқ. 2026 жылғы қаңтар-сәуірде қант орта есеппен 6,5% -ға қымбаттады. Бірақ өңірлер бойынша таралым көп. Алматыда +14,4%, ал Павлодар облысында қант 4,2% -ға арзандады.
