Ұлттық қордың активтерін шетелдік бағалы қағаздардан толық немесе ішінара алып қою (сату) елдің қаржы жүйесі мен экономикасына үлкен өзгерістер әкеледі.
Шетелдің сенімді әрі ликвидті бағалы тұрақты түрде пайыздық немесе дивидендтік табыс әкеледі. Олардан бас тарту қордың өсу қарқынын баяулатады деген болжам бар. Активтерді бір ғана ішкі нарықта ұстау немесе тәуекелдерді әлемдік нарықтар арасында бөлмеу сыртқы экономикалық немесе мұнай бағасының шоктары кезінде қордың тұрақтылығына нұқсан келтіруі мүмкін. Шетелдік валютадағы бағалы қағаздарды сатқан кезде түскен қаражатты ұлттық валютаға айналдыру ішкі нарықтағы ақша массасының көлемін өзгертіп, инфляциялық процестерді күшейтуі немесе валюта нарығындағы тепе-теңдікке әсер етіп келді. Халықаралық нарықтардан қаражатты жаппай алып қою Қазақстанның сыртқы инвестициялық саясатының консервативті моделін өзгертіп, рейтингтік агенттіктердің бағалауына әсер етуі ықтимал.
Қасым-Жомарт Тоқаев сайлау күні журналистермен әңгімелесу кезінде Ұлттық қордың шетелдік құнды қағаздарда сақтаулы активтерінде иттей отырудың қажеті жоқ екенін айтты. Бұл қаржыны Қазақстан ішінде әлеуметтік нысандардың құрылысына жұмсау көзделіп отыр.
Біз бұған дейін Ұлттық қордан қаражатты алып қоюды әдеттен тыс нәрсе деп атауға болмайды.
- 2024 жылдан бастап қаражаттың бір бөлігі «Ұлттық қор — балаларға» бағдарламасына жұмсалады.
- Оған қоса, 10 жылдан астам уақыт бойы жыл сайын Ұлттық қордан бюджетке трансферттер жіберіледі.
Сарапшы Арман Бейсембаевтың пікірінше, әлеуметтік кепілдіктерді зейнетақы, жәрдемақы және т.б. түрінде орындау қажет, бірақ Ұлттық қор есебінен емес. Бейсембаев оған деген қазіргі көзқарасты, соның ішінде оның көмегімен бюджеттегі тесіктер жабылатынын тұтынуға жұмсалған шығын ретінде бағалайды.
Сарапшының пікірінше, президенттің сөзі оның Ұлттық қордың тұжырымдамасын өзгертуді ұсынып отырғанын білдіруі мүмкін. Бұл қайта өңдеу өнеркәсібін ұлғайтуды, еңбек өнімділігін және адами капитал деңгейін арттыруды білдіретін экономикалық парадигма тақырыбының дәйекті жалғасы болуы мүмкін.
«Ал адами капитал деңгейін арттыру — бұл әлеуметтік нысандар: мектептер, ауруханалар, балабақшалар. Бұл адами капиталдың болашағы үшін база. Ал адами капиталдың жоғары деңгейі — экономиканың дамуына, елдің дамуына алғышарттар. Менің ойымша, президент дұрыс бағытта ойлайды, егер Ұлттық қорды қайда жұмсау керек болса, онда тұтынуға емес, экономика мен адами капиталды дамытуға», — деп есептейді Арман Бейсембаев.
Арман Бейсембаевтың пікірінше, президент іс жүзінде Ұлттық қордан бас тартуға шақырды. Сарапшы бұл жөнінде оң пікірде:
«Елімізде инфрақұрылымды салу керек. Бірақ егер сіздерде ақша болмаса, инвестициялық ағым болмаса, онда Ұлттық қорды жұмсайтын кез келген шығар. Бәлкім, нөлге дейін емес шығар, бірақ оның бір бөлігін экономикаға бағыттау керек. Бұл ақшаны Ұлттық қордан алу үшін олар жатқан шетелдік құнды қағаздарды сатуға тура келеді».
Бейсембаев Ұлттық қорды ұлт құмыры ретінде емес, елдің жаңа бағыттағы болашақ дамуына арналған резерв ретінде сипаттайды.
Расул Рысмамбетовтың пікірінше, әңгіме Ұлттық қордан бас тарту туралы болып отырған жоқ. Қор Қазақстанның кредиттік рейтингтердегі жоғары позицияларында маңызды рөл атқарады:
«Барлық үш рейтингтік агенттік, Fitch, Moody’s және S&P, тікелей болмаса да, жанама түрде Қазақстан бағасы өсетін мұнай үшін ғана емес, өте сенімді деп айтады. Себебі бізде Ұлттық қор сияқты қауіпсіздік жастығы бар».
Рысмамбетовтың пікірінше, Ұлттық қор қаражатының бір бөлігін Қаржы министрлігі жанындағы Инфрақұрылымдық қорға беру туралы сөз болуы мүмкін. Ұлттық қордан ірі қаражат жіберуге болатын бірнеше саланы сарапшы атайды: су инфрақұрылымы, медицина, металлургия, АӨК. Бірақ кез келген жағдайда мұндай шығындарды қадағалау керек, демек, бақылау-ревизиялық инфрақұрылым қажет болады. Рысмамбетовтың бағалауынша, оны құруға жарты жыл-бір жыл кетеді.
Спикер атап өткендей, әзірге Ұлттық қор бар, бізде қаржылық тәртіп болмайды деген пікір бар — қордан әр түрлі шұғыл қажеттіліктерге қаражат алуды жалғастырады.
«Ал егер, айталық, Ұлттық қор болмаса, онда қатаң үнемдеу режимі басталады. Сонда біз суперлибералды реформалардың бағанасына тап боламыз, яғни экономиканы барлық субсидиялардан толық босату. Ақша болмайды. Сонда «ойдан шығаруға жол жоқ» деген сөз жақсы болады. Бірақ бұл мемлекеттің банкроттығына да әкелуі мүмкін. Бұл барлық қазақстандықтарды құлдыққа сатады дегенді білдірмейді. Мемлекет өз міндеттемелері бойынша дефолт жариялайды», — деп Расул Рысмамбетов қатал сценарийдің нұсқасын сипаттайды.
Ұлттық қордың жаңа тұжырымдамасы шын мәнінде қандай болатыны жақын арада белгілі болады.
