Биыл Қазақстанда сен айтқан ең қауіпті сценарий басталды. Ұнның өзіндік құнының 85%-ы – бидай. Бұл дегеніміз – нарық шикізатқа өте сезімтал. Бір тонна бидай 10 мыңға қымбаттаса, ұн бірден 8,5 мыңға қымбаттайды. Автоматты түрде.Ал біздің диірмен Ресейге қарап отыр.
НЕГЕ БІЗДІҢ ДИІРМЕН РЕСЕЙГЕ ҚАРАП ОТЫР?
Мұны халық түсінбейді. Біз – астық державасымыз ғой, неге Ресейден аламыз?Жауап – қарапайым экономика деген пікір басым.
Қазақстан бидайы – экспорттық тауар. Оны Өзбекстан, Ауғанстан, Қытай қымбатқа алады. Шаруаға ішкі диірменге 120 мыңнан сатқаннан, сыртқа 150 мыңнан сатқан тиімді.Ресей бидайы – арзан шикізат. Ресейде ішкі нарықта астық артық, баға арзан. Біздің солтүстіктегі диірмен сол арзан бидайды алып, ұн қылып, оны қайта Өзбекстанға сатады.Қысқасы, – әлемде ұн экспортынан №1 елміз. Бірақ өз диірмені Ресей шикізатына тәуелді. Ресей бір күнде «вагон жабық» десе – Петропавл, Қостанайдағы 10 диірмен тоқтайды.
ЕКІЖАҚТЫ ҚЫСЫМ – ШЕКТЕУЛЕР ҚАЛАЙ ЖҰМЫС ІСТЕЙДІ?
Мемлекет отандық фермерді қорғау үшін Ресей бидайына шектеу қояды. Формально – «диірмендерге рұқсат тізімі бар», бірақ іс жүзінде бұл тізім – күн сайын жұқарып бара жатқан көрпе.ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі ресми түрде былай дейді: «Біз Ресей бидайына толық тыйым салған жоқпыз, ұн тартатын кәсіпорындар үшін арнайы рұқсат тізімі бар, теміржол арқылы әкелуге болады».Бірақ нарықтағы диірменшілердің әңгімесі басқа:
1. Тізім ай сайын қысқарып барады.
Кеше тізімде 30 диірмен болса, бүгін 22, ертең 15 қалады. Критерий – «соңғы 3 жылда үздіксіз жұмыс істеуі керек, қарызы жоқ болуы керек». Ал солтүстіктегі ұсақ, бірақ әлеуметтік ұн тартатын диірмендердің көбінде салықтық қарыз бар. Олар автоматты түрде тізімнен ұшады.
2. Шекарада фитосанитарлық бақылау күшейді.
Бұрын вагон 1 күнде өтетін, қазір 5-7 күн тұрады. Әр вагоннан сынама алынады, «арамшөп тұқымы табылды» деген себеппен кері қайтарылады. Диірменшілер ашық айтады: «Бұл – техникалық барьер, отандық фермерді қорғаудың жасырын жолы».3. Вагондар апталап тұрып қалады.
Петропавлдағы диірмен иесінің сөзі: «Ресейден 20 вагонға келістім, 2 аптадан бері Троебратский өткелінде тұр. Күніне 80 мың теңге қарауылдық төлеп отырмын. Бидай келгенше, оның бағасына тағы 15 мың қосылып кетті».Салдары не? Диірмен арзан Ресей бидайын ала алмай, амалсыздан ішкі нарықтағы қымбат қазақстандық бидайға жүгінеді. Ал ішкі нарықтағы бидай қазір – 125-130 мың тг/тонна. Ресейдікі – 95-100 мың тг болатын.
Айырмашылық – 30 мың теңге. Ал ұнның өзіндік құнының 85%-ы – бидай екенін ескерсек, бұл 30 мың – ұнның көтерме бағасына бірден 25 мың болып жабысады.Диірмен не істейді? Ол 25 мыңды өз қалтасынан төлемейді, сөреге қосады. Ертең дүкендегі 2 келілік ұн 800 тг емес, 1050 тг болады.Б) Ресей тарапынан – экспорттық баж (демпфер): құбылмалы ойынРесей өз шаруасын қорғау үшін «демпфер» деген айла ойлап тапқан – әлемдік баға қымбаттаса, баж автоматты түрде өседі.
Баж жоғары кезде (әлемдік баға $300-ден жоғары): Ресей бидайының өзіне баж – тоннасына $70-қа дейін жетеді. Бұл баж біздің шекараға жеткенде бағаға қосылады. Біздің диірмен шикізатты қымбат алады, ұн автоматты түрде қымбаттайды. Мемлекет баға ұстап тұра алмайды.Баж нөлге түскенде (әлемдік баға құлағанда): Керісінше, Ресей бидайы арзандап, Қазақстанға қаптап кіре бастайды. Бұл кезде біздің отандық фермердің бидайы өтпей қалады, элеваторда шіриді. Бұл – ЕАЭО ішіндегі сауда соғысы. Ұтылатын – тұтынушы.
НЕ ІСТЕУ КЕРЕК? 85% ЕРЕЖЕСІН ҚАЛАЙ БҰЗАМЫЗ?
Субсидия шашу – шешім емес. Ұнның 85%-ы бидай болса, 15%-ы – жарық, вагон, қап, жұмысшы. Осы 15%-ды түсіру керек. Солтүстіктегі диірмендерге электр қуатына жеңілдік, ҚТЖ-ның астық вагонына субсидия берсең – ұн 10%-ға арзандайды, бидайды қымбаттатпай.
ҚОРЫТЫНДЫ:
Иә, ұн қымбаттайды. Егер қазір осы тізбекті үзбесек, күзде әлеуметтік нан 120 тг емес, 150 тг болады.Себебі біздің диірмен – қазақстандық емес, еуразиялық. Шикізаты Ресейден, нарығы Өзбекстанда, ортасында – біздің тұтынушы.
