«ҚазМұнайГаз» басқарма төрағасы Асхат Хасенов Қазақстандағы мұнай қорының көлемін айтты. Оның сөзінше, ҚМГ-ның расталған қоры 785 млн тонна, шамамен есептегенде 800 млн тонна. Ол 45 жылдан астам уақытқа жетеді.Компания басшысы бұл мерзім біткен соң мұнай таусылады дегенді білдірмейтінін де атап өтті. Барлау жүріп жатқандықтан, қор толығып отырады.Бұл хабар бір қарағанда қуантады. Мұнай бар, уайым жоқ сияқты. Бірақ дәл осы жерде ең қауіпті нәрсе жатыр.
«45 жылға жетеді» деген сөз – тыныштандыратын дәрі сияқты
Ол үкіметті де, халықты да босаңсытады. Ал 45 жыл мемлекет үшін өте қысқа мерзім, бір ұрпақ қана.Мәселе қор бар ма, жоқ па дегенде емес. Мәселе оны кім шығарады, қаншаға шығарады және пайданың қаншасы Қазақстанда қалады дегенде.Дүниежүзілік банктің бұрынғы бас экономисті Индермит Гилл Астанада тура осыны айтты. Қазақстан жер астындағы байлықты жер үстіндегі байлыққа айналдыра алды. Астананы салды. Бұл – үлкен жетістік.Бірақ Гилл осы жерде тоқтап қалмау керегін ескертті.
Енді Қазақстан жаңа кейіпке енуі керек
Ол мысал ретінде Калифорнияны келтірді. Калифорния да бір кезде мұнайға тәуелді еді. Бірақ ол сол ақшаға отырып қалған жоқ. Ол сол ақшаны басқа нәрсеге айналдырды. Қазір Калифорния дегенде адамның ойына мұнай емес, Кремний алқабы, кино, ауыл шаруашылығы келеді.Гиллдің ойы қарапайым. ЖІӨ өсті деген – трансформация болды деген сөз емес. Егер құрылым өзгермесе, өсім қайта құлайды. Бүгін мұнай қымбат болса, ертең арзандаса, біз тағы басынан бастаймыз.Оны Халықаралық валюта қоры да растайды. Қордың Таяу Шығыс және Орталық Азия департаментінің директоры Жихад Азур мұнай бағасының құбылмалылығы тұрақтылыққа қауіп төндіретінін, мұнайдан тыс кірісті диверсификациялау керек екенін айтады.
Ал экономист Айдархан Құсайынов тіпті қаттырақ айтады
Қазақстан экономикасы ешқайда жылжыған жоқ. Ертең мұнай бітсе, сауда, банк, телекомның бәрі құлайды. Бәрі түптеп келгенде мұнай ақшасына отырады.Енді мұнайдың өзіне қарайық. Қазақстанның негізгі қоры оңай мұнай емес. Ол терең, тұз астындағы, күкіртсутегі көп, қысымы жоғары мұнай. Теңізде мұнай 3,8-ден 5,4 км-ге дейінгі тереңдікте жатыр. Бұл әлемдегі ең тереңде жатқан алып кен орындарының бірі. Қысымы 84,24 МПа, температура 105 градус, күкіртсутек шамамен 13 пайыз.Қашағанда жағдай одан да күрделі. Мұнай теңіз түбінен 4,2 км төменде жатыр. Қысым 800 барға жетеді, күкіртсутек 16-20 пайыз. Каспийдің солтүстігі, суы 3-9 метр ғана, қыста 6 ай мұз қатады.Салыстыру үшін Сауд Арабиясында мұнай 1,5-2,5 км тереңдікте, күкіртсутегі аз, шығару құны барреліне 3-5 доллар. Бізде 4-5 км, күкіртсутек көп, шығару құны ондаған есе қымбат.Оны шығаруға технология әлемде бар, бірақ өте қымбат және өте аз компанияда бар. Қашағанды әлемдегі ең қымбат энергетикалық жоба деп атаған. 2012 жылға қарай игеруге 116 млрд доллар кетті деген бағалау бар. Себебі стандартты платформа қою мүмкін емес, жасанды арал салуға тура келді. 2013 жылы алғаш мұнай алынғанда, күкіртсутек құбырды жеп, бір айдан кейін кен орны жабылды.Қазақстанда өз бетімізше ондай технология жоқ. Теңізді Chevron 50 пайыз, ExxonMobil 25 пайыз, ҚМГ 20 пайыз игеріп отыр. Қашағанда ҚМГ-ның үлесі 16,88 пайыз ғана. Яғни бізде мұнай бар, бірақ оны шығаратын технология, капитал, тәжірибе негізінен шетелдіктерде.
Біз жер иесіміз, олар технология иесі
Соның салдары Өнімді бөлу туралы келісімдерде көрінеді. Құсайыновтың айтуынша, инвестор өз шығынын өтегенше мұнайдың 80 пайызын алады. Сондықтан қор 45 жылға жетеді дегенмен, пайданың қаншасы Қазақстанда қалады деген сұрақ ашық қалады.Бұған экспорт тәуелділігі қосылады. 2025 жылы экспорттың 80 пайыздан астамы КТК арқылы, Ресей арқылы кетті – 64,8 млн тонна. Ал Баку-Тбилиси-Джейхан арқылы небәрі 1,26 млн тонна кетті. Энергетик Умуд Шокридің айтуынша, бұл бағыт әлі қысқа мерзімді балама емес, тек практикалық резерв.Сондықтан дәл қазір, мұнай ақшасы тұрғанда, басқа кіріс көзін жасамасақ, 45 жылдан кейін емес, мұнай бағасы құлаған алғашқы жылы-ақ қиналамыз. Сарапшылар үш бағытты айтады. Біріншісі – мұнайды терең өңдеу. Шикі мұнай емес, жанармай, мұнай-химия өнімдерін сату. Екіншісі – мұнайдан тыс секторды дамыту. Үшіншісі – экспорт жолын әртараптандыру.
Түйін қарапайым
45 жылға жетеді деген тыныштандыратын хабар емес, ескерту болуы керек. Қор тереңде, мұнай қымбат, технология бізде емес, экспорттың 80 пайызы бір құбырға тәуелді. Демек мәселе мұнайдың бар-жоғында емес. Мәселе біз сол 45 жылды мұнайсыз өмірге дайындалуға жұмсаймыз ба, әлде тағы да босаңсып өткіземіз бе дегенде.
