Шенеуніктер санаулы ғана үй қалған ауылдарды ұстап тұру экономикалық тұрғыдан тиімсіз екенін айтудан жалыққан емес. Жайылым жердің тапшылығы да жағдайды ушықтырған.
Статистикалық мәліметтерге сәйкес, ағымдағы жылдың 1 қаңтарына Қазақстанда 6096 ауылдық елді мекен бар, онда 7,4 миллион адам тұрады, 2025 жылдың қорытындысы бойынша 83 ауыл жойылды. Негізгі себеп — халық санының аздығы.
Заң бойынша үш жыл бойы 50-ден кем адам тұратын елді мекендер таратылады деген есеппен есепке алу деректерінен алынып тасталады және таяудағы неғұрлым ірі елді мекендердің құрамына енгізіледі. Өткен жылы үш солтүстік облыс — Солтүстік Қазақстан, Ақмола және Павлодар облыстары қысқартылды. Оларға жалпы төмендеудің 80 пайызға жуығы келді.
Ауыл ықшамдалып, шекаралық аудандардағылары селдіреп жатыр.
Алдымен мектеп жабылады, содан кейін жастар үлкен қалаларға кетіп, қарттар қалады
Үкімет өзінің «Қазақстан Республикасының ауылдық аумақтарын дамытудың 2023-2027 жылдарға арналған тұжырымдамасында» мынадай себептерді тікелей атайды: табыстың төмендігі, өмір сапасының қанағаттанарлықсыздығы, бірқатар аудандарда көлікке қолжетімділіктің нашарлығы және базалық жағдайлардың жалпы тапшылығы, соның салдарынан ауыл өмірі қолайлылығы бойынша ғана емес, болашаққа деген мүмкіндіктері бойынша да қала өмірінен айрылады.
Бірақ бұл тек жалақы ғана емес. Ауыл бос қалады, онда адам өзінің тек алыс емес, уақыттың қасында тұратынын сезіне бастайды. Өңірлік стандарттар жүйесіне сәйкес 2024 жылы елдегі объектілермен және қызметтермен қамтамасыз ету деңгейі 66,1 пайызды құрады. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 1,4 п.т. жоғары.
облысында Тимирязев ауданында үш ауылдық округ жойылды: Есіл, Ленин және Целинный. Енді осы округтерге жататын ауылдар ірілендірілген округтерге кіреді. Тиісті шешім Тимирязев ауданының мәслихатында өткен жылдың соңында өткізілген азаматтар жиындарының шешімдері негізінде қабылданды. Шешім қабылданған кезде, мысалы, Целинное ауылында 135 адам тұрды. Ал ауылдық округ әкімі аппаратын ұстауға 20 миллион теңгеден астам қаржы жұмсалды. Бұл бір кездері ірі ауыл (бір кездері мұнда мыңнан астам адам тұратын) келешегі жоқ ауылға айналды. Себебі қарапайым: аудан орталығынан келетін жолдар нашар, мәдени өмір жоқ, бастауыш мектепте алты оқушы, үш сәби — осы мектептің жанындағы шағын орталықта. Бір кездері мектеп 250 оқушыға есептелген. Өткен жылы Ақмола облысында Астрахан, Ерейментау, Бурабай, Бұланды және Сандықтау аудандарындағы ауылдар таратылды.
Бірінші кредиттік бюро сарапшылары жазғандай, ауылдар санының азаю тренді кем дегенде 25 жыл бойы байқалады. Бұл ретте соңғы үш жылда жағымсыз динамика едәуір қарқындап келеді. Егер 2020 жылдан бастап 2022 жылға дейін құлдырау 46 бірлікті құраса, 2023 жылдан бастап 2025 жылға дейін — 199. Жалпы алғанда, қолжетімді бақылау кезеңінде ауылдар саны 1,8 мың бірлікке қысқарды. Тұтастай алғанда, ауыл халқының қысқару үрдісі (бұл ретте негізгі рөлді көші-қон атқарады) Солтүстік Қазақстан, Ақмола және Павлодар облыстарына ғана емес, сондай-ақ елдің қалған өңірлерінің көпшілігіне де тән. 2025 жылдың қорытындысы бойынша ауыл халқының өсімі тек Алматы, Атырау және Маңғыстау облыстарында ғана байқалды.
Уақыт заңдылығы
Қазақстанда ауылды таратудың қисыны өте прагматикалық. Әкiмшiлiк-аумақтық құрылым туралы заң басқа бiрлiктердiң құрамына енгiзiлетiн немесе есептiк деректерден алынып тасталатын елдi мекендер үшiн дербес әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктер мәртебесiн жоғалтуды тiкелей көздейдi. Яғни мемлекет аумаққа тірі жүйе ретінде қарайды: бір жерде қоныс өседі, бір жерде қысылады, бір жерде жоғалады, ал бір жерде көршілес ірі бірлікте ыдырайды.
Таратылған елді мекен — картадағы қара тесік емес. Бұл дербес әкiмшiлiк бiрлiк болмай қалған, бiрақ құқық, басқару және шаруашылық шешiмнiң объектiсi болмай қалған орын.
Экономист Мақсат Халық, бұл арада, ең алдымен, жойылуы ықтимал ауылда неге халық жоқ, осыған дұрыстап мән беру керек деген пікір айтады. Әйтсе де экономист маман, ауылды «жарамсыз» деп танымас бұрын, ондағы халықтың сол өңірден не себепті үдере көшкенін анықтап, зерттеген жөн дегенді алға тартады. «500 ауыл жойыла ма, 5 ауыл жойыла ма, туындайтын мәселе – бұл қандай ауылдар, онда неге халық қалмаған? Осыған мән беріп, тексерген дұрыс. Елдің, халықтың болашағын ойласақ, біз ауылды жою емес, ауылды жетілдіріп, дамытуға мән беруіміз керек. Ауыл халқының қала жағалап кетпеуіне жағдай жасауымыз керек», — дейді Мақсат Халық.
