Қазақстанда ең төменгі жалақыны көтеру мәселесі тек әлеуметтік емес, экономикалық сипаттағы күрделі шешімдердің бірін. Біздің назарымыздағы тақырыптың бірі – ең төменгі жалақыны көтеру мәселесі.
Қазақстанда ең төменгі жалақы соңғы жылдары бірнеше рет көтерілді.
- 2021 жыл – 42 500 теңге;
- 2022 жыл – 60 000 теңге;
- 2023 жыл – 70 000 теңге;
- 2024 жыл – 85 000 теңге;
- 2025 жыл – 85 000 теңге;
- 2026 жыл – 85 000 теңге.
Ұлттық экономика министрлігі ең төменгі жалақы мөлшерін медианалық жалақының 50 пайызы деңгейіне дейін жеткізу мүмкіндігін қарастырып жатыр. Ең төменгі жалақы қазір 85 мың теңге. Ал медианалық жалақы 331 мыңнан асады. Демек, талқыланып жатқаны – 150 мың қылу.
Медианалық жалақы дегеніміз – жұмыс істейтін азаматтардың жартысы осыдан төмен, жартысы одан жоғары алады, сондықтан медианалық жалақы орташа айлыққа қарағанда дәлірек индикатор. Орташа айлық 461 мыңнан асады Ұлттық экономика министрі және вице-премьер Серік Жұманғарин жалақыны көтеру Қазақстан экономикасының проблемаларын шешпейді деп мәлімдеді. Оның айтуынша, мемлекет тарапынан жасалған фискалдық ынталандыру пандемия кезінде ЖІӨ өсімінен озып кеткен азаматтардың нақты жалақысының өсуіне көмектесті. Бірақ биылғы жылы инфляция қазақстандықтардың сатып алу күшіне соқтырып, үстем болды. Жұманғарин атап өткендей, елге экономиканың өсімі мен инфляцияның ортасын іздеу керек, сондай-ақ экономиканың ауытқуынан тәуелсіз жұмыс орындарын құру керек. Еуразиялық экономикалық комиссияның мәліметінше, 2026 жылдың бірінші тоқсанында қазақстандықтардың нақты жалақысы 3,3% -ға төмендеп, ЕАЭО-ға қатысушы барлық елдер арасында ең нашар динамиканы көрсетті.
Оның айтуынша, 2020 жылғы экономикалық құлдырауға қарамастан, сол кезеңде халықтың нақты табысы 2019 жылмен салыстырғанда өскен. Алайда мұндай өсімнің кері әсері де бар екенін айтты.
«Бұл неге әкелді? Инфляцияға әкелді. Әрине, ерте ме, кеш пе, инфляция халықтың нақты табысын «жеп қояды». Қазір соны байқап отырмыз. Экономика өсіп жатыр, бірақ халықтың нақты табысы төмендеуде. Бірнеше жыл бұрын бюджет саласы қызметкерлерінің жалақысын 30%-ға көтердік. Экономиканың түрлі секторларында да еңбекақы өсіп жатыр. Бұл нені көрсетеді? Кешенді тәсіл қажет екенін көрсетеді. Жалақыны жай ғана көтеру арқылы мәселе шешілмейді. Экономика салаларындағы еңбек өнімділігін арттырып, тұрақты жұмыс орындарын құру қажет. Соған қарамастан, бұл бағыттағы нақты норманы да қарастырдық. Келесі жылдың бюджетінде ең төменгі жалақыны арттыру бойынша белгілі бір шешімдер қабылдануы мүмкін. Қазір оның қаншалықты және қалай өсетінін айқындап жатырмыз», – деді ол.
Министрдің айтуынша, ең төменгі жалақыны арттырудың нақты параметрлері әзірге талқылану үстінде, түпкілікті шешім қабылданған жоқ.
Мәжіліс депутаты Айтуар Қошмамбетов ең төменгі жалақыны көтеру бастамасын қолдағанымен, мәселенің екінші жағын да ұмытпау керектігін айтады.
Қошмамбетовтің пікірінше, мұндай шешімнің инфляцияға ықпалы да мұқият зерттелуі қажет.
«Егер біз бір сәтте жалақыны екі есеге көтеріп жіберсек, оның әсерін инфляция жеп қоюы мүмкін. Біз инфляция 10 пайызға дейін төмендеді деп жетістік ретінде айтып жүрміз. Бірақ бұл дегеніміз – азаматтардың табысының сатып алу мүмкіндігі жыл сайын кемінде 10 пайызға төмендеп отыр деген сөз», – дейді ол.
Сондай-ақ депутат ең төменгі жалақыны бірден емес, кезең-кезеңімен көтеруді ұсынып отыр.
«Қазір кәсіпкерлер жаңа Салық кодексінің әсерін сезініп жатыр. Егер оған қоса ең төменгі жалақы күрт өссе, бұл әлеуметтік төлемдерге, өзге де міндеттемелерге әсер етуі мүмкін. Сондықтан бұл мәселеде өте мұқият болған жөн», – деді Қошмамбетов.
Сарапшылардың айтуынша, қазіргі экономикалық үрдістер сақталған жағдайда мұндай көрсеткішке 2027 жылдан бастап қол жеткізуге болады.
Сарапшылардың айтуынша, , басты мәселе бюджеттің мүмкіндігінде емес екенін атап өтті.
Негізгі сұрақ – бизнес оған қаншалықты дайын: Қысқа мерзімде бұл шешім халықтың белгілі бір бөлігінің табысын арттырады.
«Б. Зиябековтың айтуынша, ең төменгі жалақы алатын азаматтардың қолына түсетін қаражат көбейеді. Бірақ еңбек өнімділігі мен тауар ұсынысы қатар өспесе, бизнестің шығындары түптің түбінде бағаға ауысуы мүмкін. Еңбек қорының көлемі өседі. Әлеуметтік аударымдар көбейеді. Кейбір кәсіпорындар қызметкерлер санын қысқартуға немесе көлеңкелі еңбек қатынастарына көшуге тырысуы мүмкін. Сондықтан ең төменгі жалақыны өсіру міндетті түрде бизнесті қолдау шараларымен қатар жүруі керек», – деді экономист.
ЕТЖ өссе тағы қандай өзгерістер болады?
Сарапшының сөзінше, ең төменгі жалақының өсуі тек еңбекақы мөлшеріне ғана әсер етпейді.
- Біріншіден, әлеуметтік аударымдар көлемі артады.
- Екіншіден, міндетті зейнетақы жарналары көбейеді, нәтижесінде төмен жалақы алатын азаматтардың болашақ зейнетақы жинақтары ұлғаяды.
«Сарапшының бағалауынша, ең төменгі жалақыны 150 мың теңгеге дейін көтеру әлеуметтік тұрғыдан орынды қадам. Бірақ ол өздігінен халықты байытпайды. Нақты нәтиже еңбек өнімділігінің өсуіне, инфляцияның бақылауда болуына және бизнестің бұл жүктемені көтере алуына байланысты. Әйтпесе жалақының номиналды өсуі азаматтардың нақты сатып алу қабілетінің артуына толықтай айналмауы мүмкін», – деп айтты Бауыржан Ысқақ.
Қазақстанда ең төменгі жалақыны көтеру мәселесі осылайша тек әлеуметтік емес, экономикалық сипаттағы күрделі шешімдердің біріне айналып отыр. Бір жағынан, бұл жүздеген мың адамның табысын арттыруға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, инфляция, бизнес шығындары және еңбек нарығындағы өзгерістер сияқты факторлар да қатар ескерілуі тиіс. Сондықтан Үкіметтің тамыздан кейін қабылдайтын шешімі еңбек нарығы үшін де, қарапайым азаматтар үшін де маңызды болмақ.
