2026 жылғы маусымда жеке тұлғалардың салымдарының жалпы сомасы 30 трлн теңгеден асты. Бұл мәлімет Ұлттық банк деректерінде айтылған. Жыл басынан бері бұл көрсеткіш 6,71 пайызға, ал бір жыл ішінде 18,32 пайызға өскен. Бұл – барлық уақыттағы тарихи ең жоғары көрсеткіш. Соманың басым бөлігі теңгемен сақталған. Осының аясында Қазақстандық депозиттерге кепілдік беру қоры (МҚБК) арнайы резервті 10% -ға — 1,73 трлн теңгеге дейін ұлғайтты. Теңгедегі салымдардың тез өсуінің басты себептерінің бірі – сыйақы мөлшерлемелері. Шетел валютасындағы депозиттер бойынша мөлшерлеме 1 пайыздан аспайды.
Ұлттық валютадағы салымдар бойынша мөлшерлемелер елдегі инфляция деңгейінен айтарлықтай жоғары, бұл нақты табыс алуға мүмкіндік береді.
Қорда хабарлағандай, алты айда кепілдік беру жүйесіне қатысушы банктердегі халықтың салымдары 7% -ға өсті. Негізгі өсімді ұлттық валютадағы депозиттер қамтамасыз етті, олар 9,5% ұлғайды. Валюталық салымдар керісінше 3,4% қысқарды.
Ең тез өсетін өнімдер толықтыру мүмкіндігі бар мерзімді салымдар болды. Олардың көлемі жарты жылда 2,5 еседен астам немесе 167% -ға өсті. Толықтырылған жинақ салымдары 159% -ға қосылды. Тұрғын үй және білім беру жинақтау депозиттері 12% -ға, ал толықтырусыз мерзімді салымдар — 6% -ға ұлғайды. Бұл ретте толықтырусыз жинақ салымдарының және мерзімді емес депозиттердің көлемі төмендеді.
Депозиттік базаның өсуі аясында МКД арнайы резервті 1,73 трлн теңгеге дейін ұлғайтты. Қор төрағасы Әділ Өтембаев бұл сома халық салымдарының жалпы көлемінің шамамен 6% құрайтынын атап өтті.
Оның айтуынша, резервтің ағымдағы мөлшері заңнама талаптарына және халықаралық практикаға сәйкес келеді.
«Заң бойынша резерв кепілдік берілген депозиттер көлемінің кемінде 5% -ын құрауы тиіс. Бірінші жартыжылдықтың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш шынымен де 5,8%-ға жетті», — деп мәлімдеді Өтембаев.
Ол Қазақстанда кепілдік беру жүйесі құрылғаннан бері 11 банк жұмысын тоқтатқанын еске салды. Бұл ретте қор салымшылар алдындағы міндеттемелерін дербес орындады. Мысалы, Tengri Bank клиенттері алдындағы міндеттемелер 604 млрд теңгелік резервте 17,8 млрд теңгені, ал Capital Bank Kazakhstan салымшылары алдындағы міндеттемелер 650 млрд теңгелік резервте 1,7 млрд теңгені құрады.
МҚБК басшысының айтуынша, заңнамада қаржыландырудың қосымша кем дегенде үш көзі қарастырылған, алайда іс жүзінде қор өз қаражатына жұмсалды. Бұл ретте тетіктердің ешқайсысы бюджет ақшасын пайдалануды көздемейді.
Өтембаев қордың қаржылық моделі толығымен автономды болып қалатынын атап өтті. Арнайы резерв банк секторы есебінен қалыптасады және мемлекеттік бюджетке немесе ағымдағы экономикалық реформаларға тәуелді емес.
Қазір резервтің 37% қатысушы банктердің тұрақты жарналарын қамтамасыз етеді, тағы 62% инвестициялық кіріске тиесілі. Қалған бөлігі заңда көзделген басқа да көздер есебінен қалыптастырылды. ор қаражаты өтімділігі жоғары активтерге орналастырылған. Резервтердің жартысынан астамы (56%) Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына салынған. Тағы 11% -ы АҚШ Қазынашылығының облигацияларына тиесілі. Қалған бөлігі ақша нарығының құралдарына, квазимемлекеттік сектор мен халықаралық даму институттарының қағаздарына инвестицияланған.
МКК басшысы кепілдік берілген өтемақының қолданыстағы лимиттері туралы да еске салды. Теңгедегі жинақ салымдары бойынша төлемнің ең көп сомасы бір банкте бір салымшыға 20 млн теңгені құрайды. Депозиттердің басқа түрлері, ағымдағы шоттар және ұлттық валютадағы төлем карталары бойынша лимит 10 млн теңге деңгейінде белгіленген. Валюталық шоттар үшін баламасы 5 млн теңгеге дейін кепілдік беріледі.
Қор биржасына салса, экономикалық өсімге қалай әсер етеді
Қор биржасына (мысалы, KASE) ауыстырылса, бұл ішкі жалпы өнімге (ІЖӨ) тікелей инвестициялардың көбеюі, бизнес үшін капитал құнының төмендеуі және экономиканың нақты секторуның өсуі арқылы оң әсер етеді. Бұл процесс елдегі қаржы нарығының құрылымын түбегейлі өзгертеді.
• Бизнесті тікелей қаржыландыру: Компаниялар банк несиесіне тәуелді болмай, акциялар мен облигациялар арқылы арзан ақша тартады.
• Инвестициялардың артуы: Биржаға келген үлкен капитал өндірісті кеңейтуге, жаңа зауыттар мен инфрақұрылым салуға жұмсалады.
• Өнімділік пен жұмыс орындары: Жаңа жобалардың іске қосылуы ІЖӨ өсімін жеделдетіп, қосымша жұмыс орындарын ашады.
Ықтимал тәуекелдер мен шектеулер
• Қаржылық тұрақталмау: Халықтың жинақ ақшасы биржаға кетсе, банктерде несие беру үшін өтімділік азаюы мүмкін.
• Нарық тәуекелі: Халықтың дәстүрлі кепілдендірілген депозиттері биржалық құралдарға ауысқанда, азаматтар баға өсімі мен құлдырауына байланысты қаржылық тәуекелге ұшырайды.
Нарықта бұл қаражатты бірден сіңіріп кете алатын активтер көлемі жоқ
• Отандық қор биржасы бірден 30 триллион теңгені қабылдап, тиімді бағыттай алатындай көлемде және әртараптандырылған құралдарға ие болуы шарт.
• Активтердің күрт қымбаттауы («көпіршік»): Биржадағы бар акциилер мен облигацияларға сұраныс аспандап, бағасы шектен тыс өседі.
• Ликвидтілік пен сыйымдылық сәйкессіздігі: KASE нарығындағы барлық акциялардың жалпы капитализациясы бұл сомадан үлкен болғанымен, еркін айналымдағы (free-float) нақты құнды қағаздар көлемі бұл ақшаның тек аз бөлігін ғана қабылдай алады.]
• Банк секторының күйзелісі: Депозиттердің бірден шешіліп алынуы банктерді лезде банкроттык жағдайға жеткізеді, өйткені ақшаның үлкен бөлігі ұзақ мерзімді кредиттерге айналып кеткен.
Халық депозиттердегі 30 трлн бірден қор биржасына (KASE) салса, ол бірінші кезекте орташа есеппен 10–18% аралығында жылдық кіріс әкелуі мүмкін, бірақ бұл қаражаттың қай құралға бағытталатынына тікелей байланысты. Халықтың депозиттердегі 30 трлн теңгеден астам қаражаты бірден Қазақстан қор биржасына (KASE) бағытталса, қаржы нарығында жаппай дисбаланс, биржада акциялар мен облигациялардың бағасы күрт шарықтап, артынша терең дағдарыс орын алады. Нарықта бұл қаражатты бірден сіңіріп кете алатын активтер көлемі жоқ
Мүмкін болатын қаржы құралдары мен олардың кірістілігі
• Мемлекеттік бағалы қағаздар (МБҚ): Қаржы министрлігі мен Ұлттық Банк ноталарының кірістілігі шамамен 14–15% шамасында. 30 трлн теңгені осыған салса, жылдық үстеме шамамен 4,2–4,5 трлн теңге пайыздық табыс әкелуі мүмкін.
• Корпоративтік облигациялар: Сенімді ұлттық компаниялар мен банктердің борыштық қағаздары жылдық 13–16% маңайында табыс береді.
• Дивиденд беретін акциялар: Halyk Bank, KEGOC және ҚазТрансОйл сияқты жетекші компаниялардың акциялары 8–13% аралығында дивидендтік кірістілік ұсынады, бірақ акция бағасы нарықта құбылып тұрады.
Биржаға салғанның негізгі айырмашылықтары мен тәуекелдері
• Кепілдік жоқ: Банк депозиттеріндегідей (ҚДКБҚ арқылы) 10–20 млн теңгеге дейін мемлекеттік кепілдік қор биржасындағы инвестицияларға жүрмейді, бағалы қағаздар құны төмендеуі мүмкін.
• Нарықтық құбылмалылық: Акциялар мен бағалы қағаздардың бағасы сұраныс пен ұсыныске байланысты өсіп немесе түсіп отырады.
• Экономикаға әсері: 30 трлн теңгенің биржаға түсуі қазақстандық бизнес пен кәсіпорындарды арзан қаржымен қамтамасыз етіп, нақты секторды күрт дамытар еді.
салдары мен тәуекелдер
• Инфляция мен теңге құлдырауы: Халық қолына немесе ашық нарыққа ақша лезде құйылған соң, тұтынушылық бағалар мен валюта бағамы ұшып кетеді.
• Жаппай шығын: «Көпіршік» жарылып, бағалар қайта түскенде, қарапайым салымшылар мен биржа қатысушылары бар ақшасынан айырылып қалады.
