LSM агенттігі инвесторлар көбінесе жер телімдерін рәсімдеу, инфрақұрылымға қосу, жоба алдындағы рәсімдер мен мемлекеттік сараптамадан өту кезінде қиындықтарға тап болатынын таратып жазыпты. Редакцияның сұрауына жауап ретінде Инвесторлар құқығын қорғау комитеті қазіргі уақытта мониторингте жалпы құны 110 трлн теңге болатын 3,4 мың жоба бар екенін хабарлады.
«2026 жылдың І жартыжылдығында 2,4 мың компанияның құқықтары қорғалды, олар 45 трлн теңге инвестициялайды. Осылайша, олардың заңды мүдделерін бұзғаны үшін 150 лауазымды тұлға әкімшілік жауапкершілікке тартылды», — делінген сауалға жауапта. Бұл ретте инвесторлар кездесетін негізгі проблемалар жер учаскелерін ресімдеу, инженерлік желілерге қосылу үшін техникалық шарттарды алу, жобалау алдындағы рәсімдерді жүргізу және мемлекеттік сараптамадан өту болып қалуда. Бұдан өзге, комитетте ағымдағы жылдың маусым айында инвесторлардың жүйелік проблемаларының тізілімін қалыптастыру және жүргізу қағидалары бекітілгені хабарланды. Бұл тетік әкімшілік және құқықтық кедергілерді анықтауға, сондай-ақ оларды республикалық және өңірлік деңгейлерде жоюға мүмкіндік береді деп күтілуде».
Қазақстанда жер ресурстары көп болғанымен, инвесторлар үшін учаске ресімдеу бюрократия, инфрақұрылымның жоқтығы және ашық емес рәсімдер кесірінен қиын болып отыр.
Инвесторлар неге ауылға бармайды
Инвесторлардың ауылға бармауы инфрақұрылымның жоқтығы, кадр тапшылығы және тәуекелдердің жоғары болуына байланысты. Бұл мәселенің негізгі себептері: инженерлік желілердің әлсіздігі, нарыққа қашықтық және қаржылық қауіп.
Инфрақұрылым мен логистиканың нашарлығы
• Жолдардың сапасы: Ауыл арасындағы және аудандық жолдардың тозуы тауарды тасымалдауды қиындатады.
• Коммуникация: Электр жарығы, газ және интернет жүйелерінің болмауы немесе жиі үзілуі өндіріс орындарын ашуға кедергі жасайды.
• Логистика шығындары: Өнімді ірі қалаларға немесе экспортқа жеткізу шығыны тым жоғары болады.
Кадр және әлеуметтік факторлар
• Маман тапшылығы: Ауылдық жерлерде білікті инженерлер, технологтар мен басқа да мамандар жетіспейді.
• Әлеуметтік орта: Мектеп, аурухана және мәдени орындардың жоқтығынан мамандар ауылға тұрақтап қалғысы келмейд
Негізгі себептер
• Әкімшілік кедергілер: Рұқсат алу мен қағаз жұмыстары тым ұзаққа созылады.
• Инфрақұрылымның жоқтығы: Бөлінген жерлерде су, жарық және жол жүйесі жоқ.
• Ақпараттың жабықтығы: Бос жерлер туралы мәліметтер толық ашық көрсетілмейді.
• Заңдардың жиі өзгеруі: Ережелердің тұрақсыздығы жұмысты қиындатады.
Объективті қажеттілік бар жерлерде елді мекендердің шекарасын кеңейтуге, индустриялық аймақтарды алдын ала қалыптастыруға және оларды қажетті инфрақұрылыммен қамтамасыз етуге болады. Экономикалық өсу қажеттігі және ғылыми-техникалық прогресс сияқты маңызды факторлар себеп болды. Бұл үдеріс мемлекеттің экономиканы тұрақтандыруға және дағдарысты болдырмауға ұмтылуымен тікелей байланысты.
Негізгі факторлар
• Ішкі қаржы тапшылығы: Ел ішіндегі жинақталған қаражаттың ірі өндірістік жобаларды бастауға жетпеуі.
• Экономикалық өсім: Өндірісті көбейту, жаңа жұмыс орындарын ашу және халықтың әл-ауқатын арттыру.
• Инфрақұрылымды дамыту: Жол, энергетика, байланыс сияқты маңызды салаларды мемлекеттік деңгейде қолдау қажеттігі.
Қалған кедергілер — инженерлік желілерге қосылу, жобалау алдындағы рәсімдер, мемлекеттік сараптама — инвестициялық климатты тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап алып келеді. Осы уақыт ішінде әкімшілік кедергілерді қысқарту бойынша бірнеше рет науқандар жарияланды, «бір терезе», цифрландыру, тәуекелге бағдарланған бақылау қағидаттары енгізілді.
Оң өзгерістер мен нәтижелер
• Тексерулердің азаюы: Кәсіпкерлерді тексеру саны шамамен 8,6%-ға қысқарып, заңнамадан 10 мыңнан астам артық талап алынып тасталды.
• Цифрландыру және онлайн қызметтер: eGov Business және басқа да порталдар арқылы мемлекеттік қызметтер мен өтінімдерді қашықтан рәсімдеу жеңілдеді.
• Жаңа талап ережесі: Жаңа регуляторлық талап енгізу үшін бұрынғы екі талаптың күші жойылуы тиіс деген қағидат жұмыс істей бастады.
• Сақталған кедергілер
• Жергілікті деңгейдегі бюрократия: Рұқсат беру құжаттарын, әсіресе құрылыс немесе жер учаскелерін рәсімдеу кезінде процедуралар әлі де баяу.
• Адами фактор: Цифрлық жүйелердің интеграциясы толық аяқталмаған аумақтарда ведомствоаралық келісулер ұзаққа созылады.
Бірақ тәжірибе көрсеткендей, бір талаптың күшін жойғаннан кейін жаңалары пайда болады. Нәтижесінде бюрократиялық жүйенің табандылығы жеңіске жетеді. Инвесторлардың жүйелік проблемаларының тізілімін құруға үміт күмәнді емес — егер ол шағымдардың жинақтаушысы болмаса, нормативтік актілерді және рәсімдердің негізсіз созылуы үшін жеке жауапкершілікті нақты өзгертсе, Қазақстандағы инвестициялық ахуал өзгере бастайтыны анық.
