Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі еліміздегі бөліп-бөліп төлеу және BNPL – «қазір сатып ал, кейін төле» нарығын реттеу мәселесі бойынша пікірталас құжатын жариялады. Құжатта реттеуші азаматтардың тұтынушылық қарызының едәуір бөлігі қаржылық қадағалау аясынан тыс қалыптасып жатқанын атап өтті.
ПАРАЛЛЕЛЬДІ НАРЫҚТЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
Бүгінде бөліп-бөліп төлеудің екі моделі қатар жұмыс істеп тұр. Біріншісі – банк және микроқаржы ұйымдары арқылы. Мұндай жағдайда бұл нөлдік мөлшерлемесі бар тұтынушылық несие ретінде қарастырылады. Яғни төлем қабілеттілігін бағалау, несие тарихында көрініс табу, қарыз алушының құқықтарын қорғау сынды барлық талаптар сақталады.Екіншісі – соңғы жылдары қарқынды дамып келе жатқан баламалы нарық. Оны маркетплейстер, дүкендер, ұялы байланыс операторлары, құрылыс салушылар және жалға беру сервистері ұсынады. Мұндағы ерекшелік – мәміле банктің қатысуынсыз жасалады. Заңдық тұрғыдан мұндай қатынас «қарыз» ретінде емес, «сатып алу-сату», «сатып алу құқығымен жалға беру», «факторинг» немесе «талап ету құқығын беру» ретінде ресімделеді. Алайда іс жүзінде азамат белгілі бір мерзімде төлеуге міндетті борыштық жүктеме алады.
ЖҮЙЕЛІК ТӘУЕКЕЛ НЕДЕ?
Ұлттық банк атап өткендей, мұндай міндеттемелер кредиттік тарихта көрсетілмейді. Оларға «Қаржылық қызметтерді тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» заң қолданылмайды. Сонымен қатар Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің қадағалауына жатпайды.Нәтижесінде банктік несие беру кезінде қаржы ұйымы азаматтың нақты қарыз жүктемесін толық көре алмайды. Мысалы, бір азамат құрылыс салушыдан пәтерді, BNPL-сервис арқылы тұрмыстық техниканы, ұялы оператордан смартфонды бөліп төлеп жатса да, банк үшін оның борышы «нөл» болып көрінеді. Бұл бүкіл қаржы жүйесіндегі төлем қабілеттілігін бағалауды бұрмалайды және қарыздың бақылаусыз өсу тәуекелін тудырады.Сонымен қатар аталған қарыздар қазіргі уақытта жеке тұлғалардың соттан тыс банкроттығы рәсімі арқылы есептен шығарылатын міндеттемелер тізіміне де кірмейді.
ТӨРТ НЕГІЗГІ МОДЕЛЬ
Ұлттық банк қаржылық емес ойыншылардың қызметіндегі төрт негізгі тәуекелді модельді ерекше атап өтті:
1. Маркетплейстердегі BNPL провайдерлері.
Лицензиясыз кредит беруге тыйым салынғандықтан, бұл қызмет «факторинг» шарты арқылы жүзеге асырылады. Провайдер сатып алушыға қойылатын талап ету құқығын сатып алады.
2. Сатып алу құқығымен жалға беру.
Негізінен тұрмыстық техника, гаджеттер және автокөліктер осылай сатылады. Мұнда заңдық олқылық бар. Азаматтық кодекстің 442-бабы тауар құнының жартысынан астамын төлеген сатып алушыны қорғайды. Ал «жалға беру» схемасында бұл норма қолданылмайды. Нәтижесінде азамат жылдар бойы төлем жасаса да меншік иесі бола алмайды. Төлем кешіккен жағдайда компания шартты біржақты бұзып, салынған қаражатты қайтармауы мүмкін.
3. Ұялы байланыс операторлары.
Байланыс қызметімен бірге ұсынылатын гаджеттерді бөліп төлеу де қаржылық реттеуден тыс қалып отыр.
4. Құрылыс салушылар.
Банк пен үлестік қатысу шартынсыз пәтерді тікелей бөліп төлеу. Мұндағы басты тәуекел – егер нысан ДДУ ретінде ресімделмесе, «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы» заң қолданылмайды. Құрылыс салушы банкрот болған жағдайда сатып алушының құқығы заңмен қорғалмайды
НЕСИЕ БРОКЕРЛЕРІНІҢ ЖАУАПКЕРСІЗДІГІ
Құжатта несиелік брокерлер мен консультанттардың қызметі де сынға алынды. Қазіргі уақытта олардың қызметі ешқандай заңмен реттелмейді. Біліктілікке, тіркеуге, комиссияны ашуға қойылатын талаптар жоқ. Ұлттық банк мұндай делдалдардың клиенттің қаржылық жағдайына емес, мақұлданған мәмілелер санына мүдделі екенін атап өтіп, бұл азаматтарды жаңылыстыру тәуекелін арттыратынын жеткізді
.ҰЛТТЫҚ БАНКТІҢ ҰСЫНЫСТАРЫ
Пікірталас құжатында нақты заң жобасы емес, талқылауға арналған бағыттар ұсынылды:BNPL-провайдерлердің қызметін тиісті реттеуші талаптары бар қаржылық қызмет ретінде тану;Мәміле шарттарын қарапайым және түсінікті тілде ашуды міндеттеу;BNPL-провайдерлерді деректерді кредиттік бюроларға беруге міндеттеу;Тұтынушылар құқығын қорғауды күшейту, айыппұлдар мен тұрақсыздық айыбын шектеу;Төлем қабілеттілігін міндетті бағалау және азаматтың жиынтық қарыз жүктемесін есептеу тетігін енгізу
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕҰлттық банк әлемдік тәжірибеге сүйенеді. Еуроодақта 2023 жылдан бастап BNPL тұтынушылық несие ретінде қарастырылады. Ұлыбритания 2026 жылдан бастап бұл нарықты Financial Conduct Authority қадағалауына алады. Сингапурда 2023 жылдан міндетті мінез-құлық кодексі күшіне еніп, бір провайдердегі қарыз лимиті 2000 сингапур долларымен шектелді. Ресей 2025 жылы тиісті заң қабылдап, 2026 жылдан бастап келісім мерзімін 6 аймен шектеуді жоспарлап отыр.
ҚОРЫТЫНДЫ
2026 жылдың 3 қарашасына дейін жалғасады.
Ұлттық банктің бастамасы – бөліп төлеуді шектеу емес, оны «жарыққа» шығару. Мақсат – азаматтың қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету және елдің несиелік жүйесіндегі ашықты арттыру.Себебі бүгінгі таңда экономикалық дербестік тек ірі жобаларда ғана емес, қарапайым тұтынушының қарыз жүктемесін дұрыс есептеуден де басталады.
