2026 жылғы 18 шілдеден бастап цифрлық теңге Қазақстан Республикасының ұлттық валютасының заңды үшінші нысаны ретінде ресми мәртебеге ие болды.
Бұл туралы Алматыда өткен Central Asia Fintech Summit халықаралық жиынында Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов мәлімдеді. Оның айтуынша, бұған дейін 2026 жылдың соңына дейін цифрлық теңге айналымын 1 триллион теңгеге жеткізу жоспарланған еді. Алайда Үкіметпен келісілген жаңа Жол картасына сәйкес, инфрақұрылымдық және бюджеттік жобалардың ауқымы кеңейтіліп, алдағы 12 айда бұл көрсеткішті 2 триллион теңге дейін жеткізу міндеті қойылуда.Мемлекеттік қаржыдан бастауҰлттық банк басшылығының мәлімдемесіне қарағанда, цифрлық теңгені жаппай бөлшек айналымға енгізу қазіргі кезеңде басымдыққа ие емес. Себебі екінші деңгейлі банктер бөлшек төлем қызметін жоғары деңгейде қамтамасыз етуде.
Негізгі екпін мемлекеттік қаржы саласына түсірілуде. Қаржы министрлігінің 27 маусымдағы бұйрығымен республикалық және жергілікті бюджеттерде цифрлық теңгені қолданудың пилоттық жобасы іске қосылды. Ол 2026 жылдың 31 желтоқсанына дейін жалғасады.Бүгінде пилот аясында инфрақұрылымдық құрылыс, бюджеттік несиелеу, субсидиялау, мемлекеттік сатып алу, салықтық әкімшілендіру және квазимемлекеттік сектордың шығыстары қамтылған. Жалпы саны 100-ге жуық мемлекеттік жоба цифрлық теңге арқылы қаржыландыруға жоспарланған.
Қазіргі таңда оның 20-сы іске асырылып, 10-ы жүзеге асырылуда, 50-і дайындық сатысында тұр.Ұлттық банктің дерегінше, 2026 жылдың шілдесінде цифрлық теңгенің айналымдағы көлемі 340 млрд теңгеге жетті. Тамыз айында платформаны Қаржы министрлігінің ақпараттық жүйелерімен толық интеграциялау аяқталуы тиіс. Бұл дәрі-дәрмек, жанар-жағармай және өзге де материалдық қорларды мемлекеттік сатып алуды цифрлық теңгеге толық көшіруге мүмкіндік береді.
Техникалық ерекшелігі неде?
Цифрлық теңге платформасының операторы және эмитенті – Ұлттық банк. Операциялық-технологиялық функцияларды «Ұлттық төлем корпорациясы» АҚ жүзеге асырады. Платформа қатысушылары қатарында екінші деңгейлі банктер, Орталық депозитарий, Қазынашылық комитеті және өзге де заңды тұлғалар бар.Классикалық эквайринг жүйесінен басты айырмашылығы – делдалсыз есеп айырысу. Бюджеттік шоттан жеткізушінің цифрлық шотына қаражат тікелей, смарт-келісімшарт негізінде аударылады. Осылайша транзакция шығындары төмендеп, қаржы ағындарының ашықтығы артады.Алайда банк қоғамдастығының уайымы да бар.
Axellect компаниясының сарапшысы Юлия Можаеваның пікірінше, банктердің уәждемесі мен дайын бизнес-моделінің жоқтығы – технологияның кең таралуына кедергі. Ұлттық банк өкілдері де мемлекеттік органдардың салалық жүйелерін цифрлық теңгеге бейімдеу қажеттігін мойындайды.Заңнамалық базаЦифрлық теңгенің құқықтық негізін «Төлемдер және төлем жүйелері туралы» заңға енгізілген № 259-VIII Заң құрады. Оған сәйкес, цифрлық теңгені тек Ұлттық банк қана эмиссиялайды және айналымнан шығарады. Қазіргі таңда Қаржы министрлігі бас мердігерден қосалқы мердігерге дейін қаржының жұмсалуын бақылауға мүмкіндік беретін заңнамаға түзетулер пакетін дайындауда. Бұл түзетулер қабылданған жағдайда цифрлық теңгенің қолданылу аясы мердігерлік тізбектің барлық буынын қамтиды.
Қорытынды
Сарапшылардың пайымдауынша, цифрлық теңгені енгізу – бұл жай ғана жаңа төлем құралы емес. Бұл бюджет қаражатының мақсатты және тиімді жұмсалуын қамтамасыз ететін, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтатын мемлекеттік басқарудың жаңа құралы.Алдағы уақытта пилоттық жобаның нәтижесіне және заңнамалық базаның жетілуіне байланысты цифрлық теңгенің бөлшек нарыққа шығу мәселесі де қаралуы мүмкін. Бірақ бүгінгі таңда басымдық – мемлекет пен қоғам арасындағы қаржылық тәртіпті нығайту
