Қазақстанда бүгінде екі ірі биржа жұмыс істейді: KASE және AIX. Сондай-ақ екі бөлек реттеуші бар: Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мен АХҚО Комитеті. Алайда қос инфрақұрылымның болуы нарықты дамытпай, керісінше бөлшектеп отыр. Бұл туралы белгілі экономист, банкир Ғалым Хусаинов мәлімдеді.
Оның пікірінше, шағын көлемді қазақстандық нарық үшін бәсекелестік емес, үйлестіру қажет.
Өтімділік қайда кетті?
Экономист атап өткендей, қазіргі жүйенің басты проблемасы – капитал мен инвестордың екі жаққа бөлінуі.Біріншіден, институционалдық шектеулер бар. Отандық ПУИ-лар, яғни зейнетақы және инвестициялық қорлар AIX алаңынан актив сатып ала алмайды. Нәтижесінде өтімділік биржалар арасында еркін жүре алмайды.
Екіншіден, екі құқықтық жүйе жұмыс істейді. Бір жақта Қазақстан заңнамасы, екінші жақта АХҚО-ның ағылшын құқығы. Эмитент қай алаңды таңдау керек екенін білмейді.
«Компания бір биржаға шығады да, кейін шектеулерге тап болады. Себебі екінші биржада өтімділік тұр. Бірақ ол өтімділік көшіп келе алмайды», – дейді Ғалым Хусаинов.
IPO неге дамымайды?
Банкирдің айтуынша, компаниялардың жария болмауының екі себебі бар.Бірінші – басқару моделі. Қазақстанда меншік иесі мен менеджмент әлі ажыраған жоқ. Ірі компанияларды иелері өздері басқарады. Ал жария компания үшін ашықтық пен корпоративтік басқару керек. Бұл үшін бизнес уәжі аз.Екінші – сенім дағдарысы.
«Бізде компаниялар үлесті сатудан емес, дивидендтен табыс табады. Екіншіден, IPO-дан кейін акция бағасы құлап кетеді. «Эйр Астана» соның айқын мысалы. Инвестор сенімін жоғалтты», – деп атап өтті сарапшы.
Үш қадамдық шешім
Ғалым Хусаинов нарықты жандандыру үшін мыналарды ұсынады: Инфрақұрылымды оңтайландыру. Екі биржа мен екі реттеушінің жұмысын үйлестіру. Бәсеке емес, өзара толықтыру керек.Ликвиділікті шоғырландыру. Шағын нарықтағы капиталды бір орталыққа жұмылдыру. Сонда ғана сауда белсенді болады.
Реттеуді үндестіру. Екі құқықтық алаң бірін-бірі қайталамай, толықтыруы тиіс.
Қорытынды:
Қазақстанда капитал да, компания да бар. Бірақ оларды қосатын бірыңғай алаң жоқ. Егер мемлекет IPO-ны және жекешелендіруді жандандырғысы келсе, ең алдымен екі биржа арасындағы «қабырғаны» бұзудан бастауы қажет. Әйтпесе қаржы нарығы жеке-жеке аралдар күйінде қалып қояды.
