Қазақстан экономикасының ЕАДБ пайымы арқылы макроэкономикалық қимасыЕуразиялық даму банкінің (ЕАДБ) қыркүйектегі макрошолуы дерлік байқалмай қалды, алайда оның мәні зор. Егер маусымда Банк 2026-2028 жылдары өңірде тұрақтылық болады деп болжаса, қазіргі шолу сол болжамның геосаяси турбуленттілікке қарамастан орындалғанын көрсетті. Жалпы әлемдік PMI шілдеде 52,6 деңгейінде тұрақтылықты сақтап тұр.
1. Сыртқы орта:
Энергетикалық күйзеліс және қарыздық қысымЕкі басты қысым бар:а) Ормуз факторы. Наурыздан бері Ормуз бұғазы арқылы транзит тұрақсыз. Маусым-шілдеде маршрут ішінара жұмыс істегенде де, мұнай тасымалы былтырғыдан бірнеше есе төмен болды. Нәтижесінде Brent 2026 жылдың I жартысында 27% қымбаттап, $91/баррельге жетті.б) Жаһандық бюджет тапшылығы. ХВҚ бағалауынша 2026-2031 жылдары мемлекеттік сектордың жаһандық тапшылығы ЖІӨ-нің 5%-ында тұрақтайды.
Себептер:
халықтың қартаюы, қорғаныс шығындарының өсуі, жасыл көшуге инвестиция. Салыстыру үшін: 2015-2019 жылдары бұл көрсеткіш 3,6-3,7% болса, 2020 жылы пандемияда 10,3%-ға жеткен. Болжам бойынша әлемдікгосдолг 2031 жылы ЖІӨ-нің 102%-ын құрайды. Мұндай деңгей тарихта тек 1946 жылы, II дүниежүзілік соғыстан кейін ғана тіркелген (124%). Осы фонда Қазақстан феномен болып тұр – ЖІӨ өсіп келе жатып, егемендік сипаттамалары жақсарып жатыр.
2. Өсу моделінің ауысуы: Мұнай құлады, өңдеу көтердіЕАДБ атап өткендей, экономика шикізаттық құлдырауды шикізаттық емес серпіліспен жауып отыр.Мұнай өндіру қаңтар-шілдеде 8,9%-ға төмендеп, 53,2 млн тонна болды. Энергетика министрлігі жылдық бағдарды 98 млн тоннаға түсірді. Жетіспейтін 2 млн тоннаның орнын толтыру үшін Қашағандағы жөндеу 2027 жылға шегерілді.Ал шикізаттық емес сектор +5,4% өсті:Құрылыс – +15,3%, оның ширегі – ауқымды инфрақұрылымӨңдеуші өнеркәсіп – +9,0%Көлік және қоймалау – +7,4%Сауда – +5,9%Яғни өсу драйвері мұнайдан инфрақұрылым мен өңдеуге ауысты.
3. Инвестициялық бетбұрыс
Күрделі инвестициялар ЖІӨ-нің 6,2%-на дейін өсіп, 11,5 трлн теңгеге жетті.Ең маңыздысы – құрылымдық өзгеріс:Өндіруші өнеркәсіпке инвестиция -3,3%Өңдеуге +36,1%Электрмен жабдықтауға +57,7%Байланыс секторына +71,8%Бизнес банк қарызына сүйене бастады: инвестицияның 5,6%-ы қарыз есебінен қаржыландырылды (былтыр 3,5% еді). Бұл нарықтық белсенділіктің белгісі.
4. Монетарлық саясат траекториясы:
Инфляция баяуладыЖылдық инфляция 11 ай қатарынан баяулап, 2025 ж. қыркүйектегі 12,9%-дан 2026 ж. тамызда 9,8%-ға түсті.Халықтың 12 айлық инфляциялық күтулері: маусым – 13,4% → шілде – 12,1%. Бұл соңғы 4 жылдағы минимум, бірақ әлі жоғары.Теңге жыл басынан 8,5%-ға нығайды. Оны сауда профициті +8,9 млрд $ (I жартыжылдық) және Ұлттық қор мен квазимемсектордың жоспарлы валюта сатуы ұстап тұр.Ұлттық банк базалық мөлшерлемені біртіндеп түсіріп, қыркүйекте 16,25%-ға бекітті. Нақты мөлшерлеме ∼6%. ЕАДБ болжамы: жыл соңына дейін мөлшерлеме ∼16%, инфляция 9,7%.5. Суверенді рейтингтердің өсуі – жаздың басты сенсациясы21 тамыз 2026 жылы S&P Қазақстан рейтингін BBB- → BBB, болжам «тұрақты» деп көтерді. Бұған дейін Moody’s (Baa1, 2024) және Fitch (BBB, маусым 2026) растаған болатын.
ЕАДБ неге Қазақстан «А» санатына жақындады дейді?
Мемлекеттік қарыз төмен. 2023-25 жж. бізде – ЖІӨ-нің 24%, ал «А» санатындағы Малайзия, Хорватия, Чили, Польшада – 55,9%. 2031 жылы бізде 32% болады деген болжамның өзі дамыған елдерден (115%) 3,6 есе, дамушы елдерден (86%) 2,7 есе төмен.Фискалдық тапшылық аз: 2026-31 жж. бізде орташа 1,8% ЖІӨ, дамушы елдерде – 5,5%.Қаржылық жастық қалың: 1 тамыз 2026: Ұлттық банк резерві – 63,3 млрд $, Ұлттық қор – 66 млрд $.Соңғы шарт – институционалдық реформалар мен әртараптандыру қарқыны.
Түйін:
ЕАДБ бағалауынша, 2026 жылдың күзіне қарай Қазақстан мемлекеттік жоспарлау мен монетарлық реттеудің жоғары зрелостығын көрсетті. Мұнай секторы құлдыраса да, өңдеу, құрылыс және көлік секторлары өсу қарқынын 4%-дан жоғары ұстап, инфляциялық қысымды төмендетті.
