Президент Тоқаев Нью-Делиде «Жаңа Даму Банкі Қазақстандағы жобаларды қаржыландыра алар еді» дегенде, Үкіметтің алдында нақты 2 таңдау тұрды. Біріншісі – энергетика. Екіншісі – су. Екеуі де ақша сұрап тұр. Екеуі де 2027 жылға дейін нәтиже беруі керек. Бірақ екеуінің логикасы мүлдем бөлек.
Соңғы 2 жылда біз «қызыл аймақтағы» ЖЭО санын 4 есе азайттық
Апат 32%-ға кеміді. Бұл – жақсы жаңалық. Бірақ бұл тек «жамау». Ал тозу әлі 53%. Ал алда Үкіметтің ең үлкен уәдесі тұр: 2027 жылы ел алғаш рет 1,3 млрд кВт·сағ электр профицитін беруі керек. Ол үшін келесі жылы 2,6 ГВт, одан кейін 845 МВт жаңа қуат іске қосылуы тиіс. «Түркістандағы» 1 ГВт станция, Курчатовтағы 700 МВт көмір станциясы, «таза көмір» ұлттық жобасы – бәрі осы кестеге байланған. Мұнда NDB-ның ақшасы өте қажет. Себебі 1 ірі станция – кемінде $900 млн — $1,2 млрд. Ұлттық қордың 5 трлн теңгесі жетпейді. Ал NDB үшін энергетика – таныс сала.
Банк 10 жылда осы бағытқа $10 млрд-тан астам салған. Оның үстіне жоба «өміршең»: салынды, тариф түсті, ақша қайтты. Бірақ 2 қауіп бар. Біріншісі – мерзім. NDB шешім қабылдауға 1,5 жыл алады. Ал бізге 2027-ге үлгеру керек. Екіншісі – «көмір» деген сөз. Батыс оны ұнатпайды. Сондықтан «таза көмір + көміртекті ұстау» деп ұсынуымыз керек.Ал екінші жақта мүлдем басқа картина.
Оны халық көрмейді, бірақ ол күн сайын жер астында жарылып жатыр. Бұл – су және кәріз. Желінің тозуы 38% бен 54%. Яғни әр екінші құбыр ескірген. 2029 жылға дейін біз оны 33% және 41%-ға дейін түсіруіміз керек. Ол үшін 45 жаңа тазарту құрылысын салу, 700 жобаны жаңғырту қажет. Тек 2026 жылы суға 209 млрд теңге қарастырылған. Бұл тамшы.Дәл осы жерде NDB біз үшін «алтын кілт» болуы мүмкін. Себебі су – банк үшін ең сүйікті тақырыптардың бірі. Үндістанда, Бразилияда, Қытайда NDB ондаған су жобасын қаржыландырған. Оралдағы, Атыраудағы, Түркістандағы тазарту құрылыстары – бәрі «әлеуметтік әсері жоғары» деген санатқа өтеді. Плюсы: жоба кіші, 1,5-2 жылда бітеді, нәтижесі бірден көрінеді. Минусы: тариф төмен, сондықтан мемлекет кепілдік беруі керек.
Қайсысын бірінші сұраймыз?
Логика қарапайым. Энергетика – бұл болашақ. Онсыз 2027 жылғы профицит, Батыс пен Оңтүстікті біріктіру, экспорт болмайды. Бірақ ол баяу және күрделі.
Су – бұл бүгін. Ол жарылса, қала 3 күнде тұрып қалады. Бірақ оны тез жасауға болады және NDB оны екі қолымен алады.Сондықтан дұрыс стратегия – екеуін қатар жүргізу. Алдымен судан бастау. 2026 жылы Орал мен Атырауға 2 тазарту құрылысына $500 млн NDB қаражатын алып, «біз сенімді серіктеспіз» деп көрсету. Параллель «Курчатов» пен «Түркістан» құжаттарын дайындау. Су жобасы жүргенде, энергетикалық үлкен жоба мақұлданса, онда біз екі мәселені де шешеміз.
Қорытындысы:
NDB – бұл тек ақша емес. Бұл – уақыт ұтып алу құралы. Ұлттық қорды «айналдырмай», тікелей доллар тартып, Ұлттық банкке жүктеме жасамай.
Тоқаев Нью-Делиде дәл осы есікті қақты. Енді біздің міндет – оған «бізде 2 дайын портфолио бар» деп кіру.Қысқасы: Сумен сенімді орнатамыз. Энергетикамен болашақты қамтамасыз етеміз.
