Қаржы министрлігі кездейсоқ Қытайға барған жоқ. Қазақстан мен Қытай арасындағы тауар айналымы шамамен 45 миллиард долларға жетті, ал Қазақстанның Қытай алдындағы мемлекеттік қарызы бұл сома емес, шамамен 9-10 миллиард доллар көлемінде.
АҚШ-та ставка 5% тұр. Доллармен қарыз алсаң, жылына 5-6% төлейсің. Ал Қытайда керісінше, экономиканы көтеру үшін ставканы түсіріп жатыр, сондықтан юаньмен қарыз – 2-3% ғана. Үкіметтің доллар нарығынан гөрі қытай юаніне бет бұруының басты себебі — юаньмен қарыз алудың әлдеқайда арзан әрі тиімді болуында. 2026 жылдың мамыр және қыркүйек айларында Қазақстан рекордтық деңгейде төмен пайызбен «панда-облигацияларын» (қытай нарығындаюаньмен шығарылатын борыштық қағаздар) сәтті орналастырды.
Неге доллар емес, юань?
Tengenomika сарапшыларының мәліметінше, жаңа облигациялар бойынша мөлшерлеме жылына 1,82–1,95% аралығында болды. Бұл доллармен қарыз алуға қарағанда тиімдірек көрсеткіш. Негізгі экономикалық себептерді мынадай салыстыру арқылы көруге болады: АҚШ-тың ФРЖ-сы ставкаларды жоғары ұстап отырғандықтан, доллармен қарыз алу өте қымбат. Орташа есеппен 4,9% – 6,5% аралығында. Қытай Халық банкі жұмсақ монетарлық саясат жүргізіп, несие пайыздарын төмендеткен. Қазақстанның долларлық мемлекеттік берешегінің орташа кірістілігі шамамен 4,92%-ды құрайды. Ал қыркүйек айында шығарылған 6,6 млрд юаньдық (шамамен 983 млн доллар) суверенді облигациялардың 3 жылдық траншы 1,82%, ал 5 жылдығы 1,95%ставкамен өтті. Бұл — мемлекет үшін пайыздық төлемдерді екі-үш есе азайту деген сөз.
Екіншісі – саяси сигнал.
Біз 11 елмен QR біріктіреміз деп жатырмыз, оның біріншісі – Қытай. Кореямен 19 млрд-қа келістік. Енді панда-бонд шығарып жатырмыз. Бәрі бір бағытты көрсетеді: Қазақстан енді тек Батысқа емес, Шығысқа да қарыздар боламын дейді. Бұл – доллардан қашу, дедолларизация деген үлкен ойынның бір бөлігі. Қытайға да бұл керек, ол юанын әлемдік валюта қылғысы келеді.Үшіншісі – бізге енді ешкім тегін ақша бермейді. Ұлттық қорды аша берсең, халық шулайды. Ішкі нарықтан қарыз алсаң, банктердің ақшасы таусылады. Сырттан доллармен алсаң, қымбат. Сондықтан қалған жалғыз арзан терезе – Қытай.2.
Белгілі экономист сарапшы Асқар Қысықов lsm.kz тілшісімен кездескен кезде ақшаны дұрыс жұмсау керектігін айтыпты.
Біздің проблема – қарыз алуда емес, қарызды қайтаратын табыс жоқ.Қараңыз: Біз юаньмен қарыз аламыз.
Бірақ біз юаньмен табыс таппаймыз. Біздің Қытайға сататынымыз – мұнай, уран, мыс. Оның бәрінің бағасы доллармен есептеледі. Ал Қытайдан біз не аламыз? Киім, техника, Pinduoduo-дағы тауар. Яғни, бізге юань кірмейді, юань шығады. Сауда балансы бізде минус 11-12 млрд доллар.
Сонда ертең юаньмен алған 6,6 млрд-тың пайызын төлеу керек болғанда, біз қайдан юань табамыз?
Тағы да теңгені юаньға айырбастаймыз. Егер ертең юань қымбаттап кетсе, біздің қарызымыз да автоматты түрде қымбаттайды.Бұл – дәл сол Pinduoduo-ның логикасы. Халық арзан деп Pinduoduo-дан алды, бірақ ақша шетелге кетті. Мемлекет те арзан деп юань алды, бірақ ертең оны қайтару үшін тағы да ақша шетелге кетеді.
Ең қорқынышты цифра – 45 млрд доллар
Экономист бір цифрды жай ғана айта салды, бірақ оның мағынасы өте ауыр: сыртқы қарыз 45 млрд доллар, оның 25 млрд-ы квазимемлекеттік секторда.Бұл деген не? Үкіметтің өз қарызынан бөлек, Самұрық-Қазына, Байтерек, ҚТЖ, ҚазМұнайГаздың қарызы бар. Олар да сырттан алған. Олар төлей алмаса, кім төлейді? Үкімет төлейді, яғни біздің салығымызбен.Ал экономист айтқан «ішкі және сыртқы қарызды қоссақ, Ұлттық қордың көлеміне жетеді» дегені – ең ащы шындық.
Ұлттық қорда шамамен 60 млрд доллар бар деп айтамыз. Ал қарызымыз да 60 млрд-қа жақындап қалды.
Яғни, бір қалтада 60 бар, екінші қалтада 60 қарыз бар. Таза байлық – нөл.Сондықтан бюджеттің жартысы қарыздың пайызын төлеуге кетіп жатыр. Біз жаңа мектеп, жаңа аурухана саламыз деп юань аламыз, бірақ ақшаның жартысы бұрынғы қарызды жабуға кетеді.Еркін түйін: Арзан ірімшік қақпанда тұрадыМіне, барлық жаңалықты қоссақ, мынадай сурет шығады. Мемлекет халыққа айтады: Pinduoduo-дан көп алма, 2GIS-тегі бизнесіңді тірке, салық төле. Яғни, халықты тәртіпке шақырады.Ал мемлекеттің өзі не істеп жатыр? Өзі де қарыз алып жатыр. Айырмашылығы – халық Kaspi-ден 100 мың алса, мемлекет Қытайдан 6,6 млрд юань алады.Юаньмен қарыз – тиімді, рас. Бірақ ол тек бір жағдайда тиімді: егер сол ақшаға салынған зауыт ертең өзі юань тауып беретін болса.
Мысалы, сол 6,6 млрд юаньға Қытаймен бірге газ өңдеу зауытын салсаң – ол дұрыс. Себебі зауыт газды өңдеп, Қытайға сатады және юаньмен табыс табады, сөйтіп қарызын өзі жабады.Ал егер сол ақшаны әкімдіктердің ғимаратын жөндеуге, форум өткізуге, жалақыны жабуға жұмсасаң – онда бұл арзан қарыз емес, қымбат қақпан.Сондықтан Қысықовтың «ақылмен жұмсау керек» дегені – сыпайы ескерту емес, дабыл қағу.
