Қазақстан жыл сайын мұнайды терең өңдемей, жартылай фабрикат күйінде шетелге сатып, бюджетке түсуі тиіс 50-60 миллиард теңгеден қағылып отыр.
Бұл – Энергетика министрлігінің өзі мойындаған ресми шығын. Сұрақ біреу: неге біз шикізатты сатып, дайын өнімді қымбатқа сатып аламыз? Бұл сұрақтың жауабы – бір министрлікте емес, бірнеше министрліктің арасында шашылып жатыр.
Ресми дерек не дейді?
Энергетика министрлігінің LS-ке берген жауабында: елімізде қазір 22 шағын мұнай өңдеу зауыты (МӨЗ) жұмыс істейді. 2025 жылы олар 898 мың тонна мұнай өңдеп, 873 мың тонна өнім шығарған.
Бірақ бұл өнім – бензин емес, дизель емес. Бұл – жартылай фабрикат.Министрліктің өзі қайталама қайта өңдеу қондырғылары мен күкіртті тазарту болмаған жағдайда, шағын МӨЗ өнімі К-4, К-5 экологиялық стандарттарына (Еуро-4, Еуро-5) сәйкес келе алмайды. Яғни, АИ-92, АИ-95, дизель отыны талаптарына сай емес.
Демек, олар не істейді?
Ішкі нарыққа сата алмайды. Заң бойынша тыйым салынбағандықтан, шетелге жартылай фабрикат ретінде сатады. Ал шетел оны терең өңдеп, дайын бензин, битум, химия етіп, бізге 3-4 есе қымбатқа қайта сатады.
Министрлік есебі:
«Бюджеттің жыл сайынғы толық алынбаған кірісі – 50-60 млрд теңге. Бұл – бензин, дизель, битум өндіру кезінде ел ішінде қалуы тиіс қосылған құнның жоғалуы».60 миллиард – бұл 2 үлкен мектеп, 3 аурухана, 500 шақырым жол.Кедергі не болды? «Шикізат сата бер» деген концепцияны кім тықпалады?Бұл жерде ең ауыр сұраққа келеміз.Қазақстан 30 жыл бойы «біз – шикізат еліміз», — деген концепцияда өмір сүрді.
Үкіметтің құлағына «мұнайды қаз, құбырмен айда, ақшасын ал – болды, терең өңдеу қымбат, бізге қажет емес» деген идеяны кімдер сіңірді.
Сарапшылардың айтуынша, бірінші – ірі мұнай компанияларының лоббиі. Оларға мұнайды терең өңдеу тиімсіз. Терең өңдеу – завод салу, технология, жұмысшы, экология, салық. Ал шикізатты сату – бір құбыр, бір келісім.
«Қаз да сата бер», – оларға оңай.
Екінші – 90-жылдардағы Халықаралық кеңесшілер. Дүниежүзілік банк, халықаралық аудиторлар 90-жылдары.
«Қазақстанның бәсекелі артықшылығы – шикізат, сендер өңдеумен айналыспаңдар, нарықтан сатып аласыңдар», — деді.
Біз сол нарративті жаттап алдық. Үшінші – жауапкершіліктің шашырауы.
Мұнайды өндіру – Энергетика министрлігінде, экспорт – Сауда министрлігінде, битум мен жол – Көлік министрлігінде, мұнай химиясы – Өнеркәсіп министрлігінде. Бір өнімге 4 қожайын.
Қожайын көп жерде – қосылған құн жоқ.Нәтижесінде: бізде 22 шағын МӨЗ бар, бірақ біреуі де К-5 бензинін шығара алмайды. Олар – жарты зауыт. Жарты зауыт – жарты өнім, жарты табыс.Жеке министрлік керек пе? Иә, кезеңі қайта келдіСенің қойған сұрағың – ең дұрыс сұрақ:
Мұнай және мұнай өнімдері министрлігін жеке ашатын кез келген жоқ па?
1990-жылдары Қазақстанда Мұнай және газ министрлігі болды. Кейін оны Энергетикаға қосты. Бірақ қазір Энергетика министрлігі – жарық, газ, жылу, атом, мұнай, көмірдің бәрін қосып алған үлкен комбайн. Мұнай химиясы оның ішінде – 10-шы мәселе.
Ал әлем керісінше кетіп жатыр:Сауд Арабиясы – мұнайдан химияға көшті, Aramco – әлемдегі ең үлкен химия концерні.Әзірбайжан – SOCAR-ды жеке химия холдингіне айналдырды.Өзбекстан – 2020 жылы Мұнай-газды Өнеркәсіптен бөліп, жеке қайтарды.
Бізде не? Мұнайдан дайындалатын өнім – 4 министрліктің арасында қаңғып жүр.
Бензин мен дизель – ЭнергетикадаБитум – КөліктеПолипропилен, полиэтилен – Өнеркәсіпте экспорт квотасы – Саудада бір терезе жоқ. Бір стратегия жоқ. Бұдан келіп Шағын МӨЗ-ді – не жап, не жетілдіру керектігі алға шығады. К-4, К-5 шығара алмайтын 22 зауытқа «сен жартылай фабрикатты экспортта» деп рұқсат беру – 60 миллиардты далаға шашу. Оларға не терең өңдеу қондырғысын сал, не жабыл деп талап қою керек .
3. Экспортқа – тыйым емес, салық. Жартылай фабрикатты экспорттауға тыйым салма, бірақ оған экспорттық баж сал. Сонда кәсіпкерге «шетелге жартылай сатқанша, іште толық өңдеген тиімді» болады.
Түйін:
Мұнай – шикізат емес, мәдениетҚазақ «мұнай – қара алтын» дейді. Бірақ біз 30 жыл бойы алтынды кен күйінде сатып келеміз. Алтынды кен күйінде сатқан адам ешқашан байымайды. 50-60 миллиард – бұл тек ақша емес, бұл – жұмыс орны, технология, мектеп, жол. Бұл – біздің болашақтан ұрланған ақша.Енді сұрақ Үкіметке: біз тағы 10 жыл «шикізат сата бер» дейміз бе, әлде бір рет болса да «дайын өнім шығарамыз» дейміз бе? Егер екінші жолды таңдасақ, мұнайға жауап беретін бір қожайын керек. Қожайынсыз – қосылған құн болмайды.
