Каспий дәл қазір Арал 60 жыл бұрын түскен жолмен кетіп барады, айырмашылығы – Аралды екі республика құрғатса, Каспийді бес мемлекет пен бүкіл климат бірге құрғатып жатыр, сондықтан қауіп одан да үлкен.
Мұны Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 9 қазанда Түрікменстанның Аваза қаласында өткен алғашқы Каспий экологиялық саммитінде ашық айтты және бес елді дереу бірлесіп әрекет етуге шақырды, өйткені жеке-жеке қимылдап жатқан шаралар жетпей жатыр.
Қазір не болып жатыр? Сандар не дейді?
Қазақ президенті Тоқаев келтірген дерек – дабыл.
2000 жылдан 2025 жылға дейін Каспийдің айдыны 16 мың шаршы шақырымнан астамға кішірейген, кей тұста жаға ондаған шақырымға шегінген, ал қазақстандық секторда деңгей минус 29,5 метрге дейін түскен. Соңғы ғасырда Каспий итбалығы 1 миллионнан 270 мыңға азайған, яғни төрт есе кеміген.Бұл жай сан емес, бұл – теңіздің жүйесі бұзылып барады деген белгі, өйткені итбалық азайса, артынан бекіре азаяды, бекіре азайса, балық шаруашылығы құлайды, балық құласа, жағалаудағы елді мекеннің тіршілігі құлайды.
Тоқаевтың өзі «Бір кездері Ұлы теңіз, Қарт Каспий деп ардақтаған айдынды сақтап қалу – жауапкершілік қана емес, арымызға сын» деді және бұл енді экологиялық емес, экономикалық дағдарыс екенін ескертті, себебі Каспий тартылса, кеме жүрмейді, порт лайға батады, мұнай платформасы құрлықта қалып қояды.
Дүниежүзілік банктің болжамы бойынша, осылай кете берсе 2050 жылға қарай аймақта 2,5 миллион адам климатқа байланысты қоныс аударуға мәжбүр болады, ал температура осы ғасырдың соңына қарай 5 градусқа дейін көтерілуі мүмкін.
Неге тартылып жатыр?
Үш себеп, үшеуі шынжыр. Себеп үшеу, бірақ үшеуі бір-біріне жалғасып, бірін бірі күшейтіп тұр.
Бірінші – су келмейді. Каспийге құятын судың 80 пайызын жалғыз Еділ әкеледі, ал Еділдің бойында 11 ірі су қоймасы мен мыңдаған бөгет бар, судың бәрі жолда егіске, зауытқа, қалаға бөлініп қалып қояды, сондықтан теңізге жететін су жыл санап азайып барады.Су аз құйылса, теңіз толмайды, толмаса тайызданады.
Екінші – су тез кетеді. Климат жылыған сайын булану күшейеді, Каспийдің орташа тереңдігі 200 метр ғана, яғни тайыз теңіз, тайыз теңіз тез ысиды және тез буланады, ал жауын-шашын азайған соң орны толмай қалады.Температура 5 градусқа көтерілсе, мұздық ериді, артынан өзен құрғайды, құрғаса Каспий одан сайын тартылады, міне, шеңбер осылай тұйықталады.
Үшінші – адам бүлдіреді. Мұнай өндіру, жағалауды салу, өнеркәсіп қалдығы, заңсыз балық аулау – бәрі қосылып, нәзік экожүйені улап жатыр, итбалықтың 73 пайызы осы себепті қырылды.
Қазақстан не істеді және не ұсынды?
Тоқаев «Аралдың қасіретін біз білеміз, сондықтан Каспийге сол сабақты қолданайық» деді.
Біздің қолда бар тәжірибе – Солтүстік Арал. 2000 жылдары Көкарал бөгетін салғанда, әлем «болмайды» деген, бірақ болды. Айдын 36 пайызға ұлғайды, судың тұздылығы азайды, балық қоры 10 есе көбейді, жағалауда тіршілік қайта оралды, сайғақ, барыс көбейді, тіпті жоламан жолбарысты қайта әкелдік. Бұл – әлемдегі жалғыз сәтті мысал.Енді осы логиканы Каспийге көшіру керек, ол үшін Тоқаев бес нақты ұсыныс айтты, бесеуі бір-біріне сүйеніп тұр:
Ғылымды біріктіру. 2024 жылы Қазақстанда Каспий теңізін зерттейтін институт ашылды, енді соны бес елдің ортақ зертханасына айналдырып, бір дерек, бір модель жасау керек, өйткені қазір әр ел бөлек өлшейді, бірінің дерегін бірі көрмейді.
2) Көз салу – цифрлық платформа. Спутник пен жасанды интеллект арқылы ортақ мониторинг жүйесін құру, ол жаға қай жерде күніне қанша шегініп жатыр, қай жерде мұнай төгілді, өзен қанша су әкелді – бәрін нақты уақытта көрсетіп тұрсын және қауіпті ерте ескертсін.
3) Заңды бекіту. Тегеран конвенциясына 20 жыл болды, бірақ тұрақты хатшылығы жоқ, Әзербайжан ұсынған вице-премьерлер деңгейіндегі мемлекетаралық комиссияны және суды сақтаудың мемлекетаралық бағдарламасын қабылдау керек, қағаз бар, орындайтын орган жоқ.
4) Тіршілікті қорғау. Итбалыққа, бекіреге арнайы қорғалатын аймақ жасау, заңсыз аулау мен браконьерлікке қарсы күресті күшейту, биоалуантүрлілікті сақтау.
5) Ақша табу. Бір елдің шамасы жетпейді, сондықтан БҰ, Дүниежүзілік банк арқылы халықаралық қаржыландыруды кеңейту және су ресурстарын басқарудағы ынтымақтастықты нығайту.
Түйін
Арал тұйық еді, суды бұрсаң, өздігінен толмайды. Каспий де тұйық, мұхитқа қосылмайды, суы кетсе, өздігінен келмейді. Аралды Сыр мен Амудың суын бұрып құрғаттық, Каспийді Еділдің суын бұрып, үстіне климатты ысытып құрғатып жатырмыз.Айырмашылығы – Аралды құтқаруға бір бөгет жетті, ал Каспийді құтқаруға бес мемлекеттің бір шешімі керек.
Тоқаевтың сөзімен айтсақ, «Біздің бүгінгі шешімімізге немерелеріміз Каспийді қалай көретіні байланысты».
