Осы аптада Қазақстанның қаржы саясатында екі түрлі дауыс қатар естілді. Бірі — ақшаны қымбат ұстайтын Ұлттық банк, екіншісі — қаржыны көбейткен Үкімет. Сырттай қарасаң, екеуі бір бағытта. Ішіне үңілсең, ұстаным екіге жарылған.Алдымен тоғысқан жерінен бастайық. Екеуі үш мәселеде бір сөзден шықты.
Біріншісі — баға тұрақтылығы.
28 қазанда Президент Тоқаев Үкімет пен Ұлттық банкке ортақ тапсырма берді. Ол баға өсімін үнсіз жау деп атады. Осыдан кейін екі мекеме де қазіргі көрсеткіш 9,3 пайызға дейін төмендеді дегенге келісті. Бұл — бір жылдан бері алғаш рет байқалған бетбұрыс.
Баға туралы ортақ байламнан кейін екінші тоғысқан жер шықты — қаржының ашықтығы.
Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов бюджетке бөлінген әр теңгені цифрлық теңгемен бақылауға болады деген ой айтты. Үкімет бұл ұсынысты бірден қолдады. Себебі келесі жылдан бастап жол, тұрғын үй, ауыл шаруашылығына бөлінетін ірі қаржы ақылды келісімшарт арқылы жүрмек. Яғни, қаржы қайда кеткені көз алдында болады.Осы ашықтықтан кейін үшінші ортақ жоба туды — халықтық құрылыс. Президент 2029 жылға дейін Ұлттық қордан 6,5 трлн теңге бөлуді тапсырды. Бұл жылына орта есеппен 2 трлн теңгеден сәл асады.
Ұлттық банк төрағасының орынбасары Виталий Тутушкиннің сөзімен айтсақ, егер қаржы орнымен жұмсалса, бағаға қатты салмақ салмайды. Сөйтіп, бағаны тежеу туралы ортақ сөз, қаржыны ашық жұмсау туралы ортақ тетік, соңында ортақ құрылыс жобасына ұласты.Бірақ осы жерден бастап екі мекеменің жолы екіге айырылады. Алыстаған тұсы да үш мәселе.Бірінші алшақтық — шығын көлемі. Үкімет 2027 жылы шығынды 30,2 трлн теңгеге жеткізбек. Оның 4,4 трлн теңгесі Ұлттық қордан алынбақ. Оның ішінде 2,43 трлн теңгесі — кепілдендірілген, 2 трлн теңгесі — нысаналы аударым.Осы жерде Ұлттық банк басқа дауыс қосты. 23 қазанда Сүлейменов ашық айтты. Оның сөзінше, нарыққа көп қаржы құйылса, баға өспей қоймайды. Сондықтан Ұлттық банк өсім дәлізін жарты пайызға кеңейтуге мәжбүр болды. Қарапайым тілде айтсақ, Үкімет қаржы шашса, Ұлттық банк тежегішті басады. Тоғысқан жердегі «ашықтық» деген сөз, осы жерде «тежеу» деген сөзге айналды.
Екінші алшақтық біріншіден туындайды — қор қаржысы.
Үкімет биылға жоспарланған 2,77 трлн теңгені тоғыз айда түгел жаратып қойған. Салық жоспары 339 млрд теңгеге орындалмай тұр. Енді жыл соңына дейін тағы 1,1-1,3 трлн теңге керек болуы мүмкін.Ал Ұлттық банктің бұрынғы ұстанымы мүлде басқа еді. Оның есебінше, қордан алынатын қаржы 2,8 трлн теңгеден, бюджет тапшылығы 2,5 пайыздан аспауға тиіс. Қазір екі меже де асып кетті. Яғни, кеше ғана «үнемдейміз» деген уәде, бүгін «қордан тағы аламыз» деген сұранысқа айналды.Осы екі алшақтықтан үшіншісі шығады — негізгі өсім саясаты. 23 қазанда Ұлттық банк негізгі өсімді 16,25-тен 15,75 пайызға түсірді. Бұл — кәсіпке қолдау көрсету, несиені қолжетімді ету деген белгі.Ал Үкімет дәл сол тұста шығынды көбейтіп отыр. Бірі қаржыны арзандатып, екіншісі нарыққа қаржы құйып жатыр. Мамандар мұны газ бен тежегішті бірге басу деп отыр. Бұл — осы аптадағы ең үлкен қарама-қайшылық.
Сөз соңы
Сөз жүзінде — бірге күрес. Іс жүзінде — екі бөлек бағыт. Үкімет өсімді бюджетпен қамтамасыз етпек, Ұлттық банк бағаны өсіммен тежемек. Президенттің «бірге жұмыс істеңдер» деген сөзі осы алшақтықты жабу үшін айтылды.Егер Үкімет шығынды тежемесе, Ұлттық банк өсімді қайта көтеруге мәжбүр болады. Онда несие тағы қымбаттайды.
