Қалай болғанда энергия өндіруші ұйымдар үшін тариф жеті жылға созылатын тарифтік демалыстың себебін энергетика министрлігі түсіндіргені дұрыс. Ақпарат құралдарында жарияланып жатқан деректерде неге деген сұрақтың жауабы айтылған жоқ. Мұндай бағыт саланың инвестициялық тартымдылығына кері әсер етеді.
Басынан бастасақ…
ҚР энергетика министрінің «Электр энергиясына шекті тарифтерді бекіту туралы» бұйрығының жобасын «Ашық НҚА» порталында жарияланды.
Министрліктің мәліметінше, шекті тарифтердің 2026–2032 жылдарға өзгеріссіз бекітілуі бірыңғай сатып алушының бағасына әсер етпейді, себебі тарифтер 2025 жылғы деңгейде қалмақ.
Осыған дейін…
Осы жылдың 8 қазанында мемлекет басшысының төрағалығымен макроэкономикалық теңгерімсіздік пен инфляциялық тәуекелдер мәселелері бойынша кеңес өткен. Оның қорытындысы бойынша макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету жөнінде тапсырмалар берілген. Осыған байланысты электр энергиясына арналған шекті тарифтердің өсуін тоқтату туралы шешім қабылданды.
Сарапшылардың айтуынша, тарифтердің жыл сайынғы өсімін осы жылдың деңгейінде сақтау қажет, ол шамамен 20-30% құрайды. Бұл генерациялайтын қуаттардың озыңқы резервіне 10-15%-ға қол жеткізуге мүмкіндік беретін көрсеткіш. Бұл туралы бұған дейін президент Қасым-Жомарт Тоқаев айтқан болатын.
Жарты жыл бұрын Жоғары аудиторлық палата электр энергетикасы саласына аудит жүргізді, ол энергетика министрлігі ретінде мемлекет электр энергиясының нақты өзіндік құнын бақыламайтынын, тарифтер қоғамдық қатысусыз қалыптасатынын, ал нарықта бағаны манипуляциялауға және өндіріс көлемін жасыруға мүмкіндік беретін схемалар жұмыс істейтінін көрсетті.
Энергетик, Алматы ардагерлер кеңесінің ТКШ саласындағы заңнамалық нормативтер жөніндегі комиссиясының төрағасы Шамиль Гизатуллиннің айтуынша, коммуналдық қызметтерді жеткізушілерде жабдықтар мен инженерлік желілерді дұрыс техникалық ұйымдастырмағандықтан, энергосектор осындай жағдайға жеткенін айтқан болатын.
Тарифтер жөніндегі азаматтық кеңес соңғы бірнеше жыл ішінде басқарушы персоналды, топ-менеджерлердің жалақылары мен сыйлықақыларын қысқарту, жеке қажеттіліктер үшін автомобиль энергетиктерді бірнеше рет шығындарын қайта қарауға ұсынды.
Аудит анықтаған тағы бір мәселе:
электр станцияларына арналған тарифтер жария тыңдаусыз бекітіледі, ал сметалар мен олардың орындалуы туралы есептер жарияланбайды.
Халық электр энергиясын өндірушілердің бағасы алдын ала белгіленген соңғы тұтынушылар үшін тарифтерді талқылауға ғана қатыса алатыны осыған дейін талай рет айтылды. Яғни, қарапайым тұтынушылар ақырында қалай есептелетіні түсініксіз қызмет үшін артық төлейді. «Теңгерімдеуші нарықтағы тарифтер қандай да бір мәндерді таңдау кезінде таңдаулы және субъективті тәсілдемеге жағдай жасайтын формулалар негізінде бекітілді. Нәтижесінде 34,7 миллиард теңге мөлшерінде тарифті көтеруге жол берілді, нәтижесінде оны тұтынушылар төледі. Теңгерімдеуші нарықтағы теңгерімсіздіктер мен айыппұлдардың ашық емес есептеулері елеулі алаңдаушылық туғызады. Формулалар күрделі және түсініксіз параметрлерді қамтиды, бұл теңгерімдеуге өтінім беру кезінде болжауды қиындатады», — делінген аудиторлық қорытындыда.
Тағы бір проблема — электр энергиясы нарығында провайдерлердің өсуі. Жоғары аудиторлық палата таратқан ақпаратта нақ осы жайт тұтынудың нақты көлемін жасыруға және электр энергиясын өндіруге жағдай жасайтыны айтылған. Сарапшы Данияр Әшімбаевтың айтуынша, аудит қортындылары жоспарлау мен бақылаудың жоқтығын көрсетеді.
Сонымен жоғары аудиторлық палата өткен жылдың өзінде ғана провайдерлер нарық операторларын айналып өтіп, 187 ұйымнан 200 миллиард теңгеден астам сомаға электр энергиясын сатып алғанын жайып салды.
Министрлік өкілдері майнерлер бойынша лицензиялау мен қызметтің қажетті тетіктері пысықталғаны туралы есеп берді. Бірақ мұндай жауап Жоғары аудиторлық палата төрағасын қанағаттандырмады. Төраға Әлихан Смайыловтың айтуынша, лицензиялау — бір нәрсе. Бірақ олар провайдерлер арқылы энергияны реттелмейтін бағамен сатып алады. «Бұл шығындар барлық тұтынушыларға тиесілі! Мәселе қарқын алып келеді. Теңгерім провайдерлері көбейіп келеді. Барлығы халықтың есебінен ақша тапқысы келеді», дейді Әлихан Смайылов.
Өкінішке қарай, жұмсалған қаражат көлемі экономикалық саясат тиімділігінің базалық өлшемі. Ал мемлекет бірден көптеген проблемаларды шешкісі келетіндіктен, бюджет шығындары өсіп жатыр.
Энергетика сарапшы Жақып Хайрушовтың айтуынша, нормативтік-құқықтық құжат осы кезеңге тоңазыту емес, алдағы жеті жылға шекті тарифтерді бекіту дегенді білдіретінін айтыпты. «Себебі, заңнамамен белгіленген 2019-2025 жылдар кезеңі аяқталды. Енді электр энергиясының 2026-2032 жылдарға арналған шекті тарифтері анықталатын болады, ол қажет болған жағдайда экономикалық жағдайға байланысты түзетілетін болады» деп жазды сарапшы Telegram-да.
