Соңғы үш айда елдегі валюта нарығына доллар көптеп келді. Биржадағы сауда көлемі былтырғыдан 40 пайызға артық. Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов мұны «жұмбақ ақша емес, нарық заңдылығы» деп кесіп айтты. Мұнайдың 100 доллардан асуы теңгені қалай нығайтты? Бұл нығаюдың астарында не жатыр?
Доллар қайдан қаптап кетті?
Артық доллар аспаннан түскен жоқ. Оның үш нақты көзі бар, үшеуі де сырттан келген.
Бірінші көз – мұнай мен металл. Бәрі мұнайдан басталды. Ұлттық банктің өзі наурызда биыл мұнай 66 доллар болады деп болжаған. Бірақ Таяу Шығыстағы ахуал бағаны шарықтатып жіберді. 60-65 доллар болған Brent қазан айында 100 доллардан асып түсті. Өсім – 80 пайызға жуық. Мыс пен алюминий де қарап қалмады, 11-15 пайызға қымбаттады. Сөйтіп, елдің сыртқа сатқан тауарының жалпы құны 27 пайызға өсті. Енді қараңыз: мұнайшылар мен кеншілер тапқан табысын ел ішінде жұмсауы керек. Салық төлейді, жалақы береді, құрылыс салады – бәрі теңгемен. Ол үшін долларды биржада сатуға мәжбүр. Сүлейменовтың «доллар физикалық тұрғыдан көбейді» дегені осы.
Екінші көз – сырттан келген инвестордың 5,5 миллиарды. Шетелдік қорлар Қазақстанның мемлекеттік облигацияларын сатып алу үшін доллар әкеліп, теңгеге айналдырып жатыр. Қазір олардың қолындағы үлес – 5-5,5 миллиард доллар. Бұл мемлекеттік қарыздың 8,5 пайызы ғана. Ұлттық банк «әзірге қауіп жоқ» дейді. Бірақ бұл – «ыстық ақша» деген атауға лайық, тұрақсыз капитал. Көңіл-күйі бұзылса, екі-үш аптада елден шығып кетуі мүмкін. Үшінші көз – сырттан алынған қарыз.
«Бәйтерек», «Самұрық-Қазына», банктер мен ірі компаниялар шетелден доллармен қарыз алып жатыр. Ал жобаны іште теңгемен қаржыландырады. Зауыт салады, жол жөндейді. Ол үшін әкелген долларын қайтадан нарықта сатады. Осы үш арна қосылғанда нарыққа ай сайын миллиардтап артық доллар құйылып жатыр.
Бұл молшылық нарықты қалай өзгертті?
Доллар көп болса, оның бағасы, яғни бағамы түседі. Бұл – қарапайым нарық заңы. Бірақ оның салдары күрделі. Біріншіден, теңге нығайды, алайда оның да шығыны бар. Теңге нығайған соң импорт арзандады. Дүкен сөресіндегі техника, киім-кешектің бағасы тұрақталды. Халыққа тиімді.
Ал экспорттаушылар мен бюджетке керісінше
Бюджетте доллар 470 теңге деп есептелген. Ал биржада 430-440 теңге. Әр доллардан қазына 30 теңге кем алып отыр деген сөз.
Екіншіден, инфляция тізгінделді. Теңге нығайған соң Ұлттық банк бірден қорытынды жасады. Биылғы инфляция болжамын 12,5 пайыздан 11,5 пайызға түсірді. Бұл – базалық мөлшерлемені төмендетуге жол ашты деген сөз. Несие арзандауы мүмкін.
Үшіншіден, жұрттың үрейі басылды. Соңғы айда «нарықта қайдан пайда болған белгісіз доллар жүр» деген әңгіме көп айтылды. Сүлейменов соған нүкте қойып, ешқандай қастандық теориясы жоқ екенін, үш көз түсінікті екенін айтты.
Бұл – Ұлттық банктің «біз бағамды қолдан ұстап отырған жоқпыз» деген месседжі.
Алдағы қауіп қандай?
Қазіргі жағдай – мәңгілік емес, уақытша терезе. Неге уақытша? Себебі, бәрі мұнайға байланған. Мұнай 100 долларда ұзақ тұрмайды. Ұлттық банктің өз болжамында 2027 жылы 75 доллар, 2028 жылы 65 долларға түседі. Мұнай арзандаса, доллар да азаяды.
Екінші қауіп – инвестордың кетуі. 5,5 миллиард доллар ертең-ақ кері кетуі мүмкін. 2020 және 2022 жылдары дәл осындай ыстық ақшаның кетуі теңгені бір күнде 20 пайызға құлатқанын ұмытпау керек. Сондықтан сарапшылар бұл сәтті «сатып алу терезесі» деп атайды. Қарызы доллармен тұрған компаниялар мен долларға мұқтаж жандар үшін қазір – ең қолайлы сәт.
Түйін мынау:
Қазақстандағы доллар молшылығы қолдан жасалған дүние емес, сыртқы конъюнктураның сыйы. Ол қазір теңгені нығайтып, инфляцияны тежеп тұр. Бірақ сырттан келген жел сияқты, бағыты өзгерсе, қайтадан тапшылыққа айналуы әбден мүмкін.
