«Қазақстанда үйлену тойына қанша ақша кетеді?» деген сұрақ қазір көп отбасының көкейінде тұр. Себебі 2026 жылы Алматыда елу адамдық шағын тойдың өзі бір миллионнан басталады. Ал үш жүз адамдық дүбірлі тойдың ең арзаны – 8,7 миллион теңге. Осылайша қыз ұзату, асаба, тойхана, дастарханның бәрі қымбаттап барады.
Ал жалпы есепке келсек, Bizmedia.kz анықтағандай, елде тойда жылына бір триллион теңгеден астам қаржы айналып жатыр. Өкінішке қарай, оның есебін ешкім алмайды.Алдымен ресми дерекке үңілейік. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, елде неке жылдан жылға азайып келеді. Мәселен, 2025 жылы небәрі 116 мың неке қиылды. Бұл – соңғы жиырма жылдағы ең аз көрсеткіш. Тіпті індет тарап, тойға тыйым салынған 2020 жылы да 128 мың неке тіркелген еді. Соған қарамастан, той азайған жоқ. Керісінше, бір некеге кемі үш той жасалатын болды.
Сонда бір тойға нақты қанша кетеді?
Бұл сұраққа жауапты Finprom агенттігі Алматыдағы бағаны саралау арқылы берген.Ең қарапайымы – тек әкімдікке барып, некені тіркеу. Оның өзі 128 мыңнан 474 мыңға дейін барады. Себебі мұнда көйлек, костюм, сақина, суретшінің ақысы қосылады. Одан кейін – қазір сәнге айналған бақ ішіндегі елу адамдық шағын той. Оның шығыны бір миллионнан 4,2 миллионға дейін жетеді. Мұнда орынды жалдау 200-500 мың болса, дастархан 325 мыңнан 1,2 миллионға дейін барады.
Ал тойбастарға тағы 500 мың кетеді. Ал ең үлкені – үш жүз адамдық дүбірлі той. Оның ең арзаны 8,7 миллионнан басталады. Неге десеңіз, тек адам басына жиырма бес мыңнан есептеген ас-тамақтың өзі 7,5 миллион теңге болады. Ал әнші шақырып, дүрілдетіп жасаған той 57,8 миллионға дейін барады. Тіпті белгілі асабалардың өзі сегіз миллионға дейін сұрайды екен. Жалпы алғанда, елімізде орташа той үш жүз адам емес, 120-150 адам шақырылады. Сондықтан орташа шығын – 3,8 миллион теңге.
Ал нарықта қанша ақша айналып жатыр?
Енді осы сандарды қосып, үлкен есеп шығарайық.Жылына 116 мың неке қиылса, соның сексен пайызы той жасайды. Бұл дегеніміз – 92 800 той. Әрқайсысын 3,8 миллионнан есептесек, 352 миллиард теңге болады. Бұл – тек бір тойдың ақшасы.Алайда қазақ дәстүрінде бір үйлену – екі той. Осыған қыз ұзатуды қоссақ, тағы 232 миллиард теңге үстіне келіп қосылады.
Бұдан бөлек, сүндет той, бесік той, тұсаукесер бар. Елде шамамен бес миллион отбасы бар. Солардың әр оныншысы жылына бір тойдан жасаса, бұл – 500 мың той деген сөз. Әрқайсысын бір миллионнан есептесек, тағы 500 миллиард теңге. Осылайша бәрін қосқанда – 1,08 триллион теңге шығады. Бұл – мемлекет қазынасына екі күнде түсетін кіріспен тең сома.
Неге біз оны «қара жәшік» деп отырмыз?
Себебі бұл ақша есепте көрінбейді.Біріншіден, тойхананың тоқсан пайызы түбіртек бермейді. Екіншіден, асаба, әнші, сәндеуші, аспаз – бәрі өз күнін өзі көреді, салық төлемейді. Үшіншіден, тойға алынған қарыз «тұтыну несиесі» болып жазылады. Ұлттық банк оны «тойға алынған қарыз» деп жеке санамайды. Соның салдарынан, 2024 жылғы сауалнама бойынша, жастардың қырық пайызы тойды қарызға жасаған.Яғни, мемлекет тойға тыйым салмайды, бірақ есебін де алмайды.
Соңында – той ма, пәтер ме деген сұрақ қалады. Қазір жастар осыны салыстыра бастады. Өйткені 8,7 миллион теңге – елу шаршы метрлі пәтердің үштен бірін төлеуге жетеді. Ал 57,8 миллионға Алматыдан екі бөлмелі пәтер алуға болады. Дәл осы себепті, елімізде елу адамдық шағын той көбейіп келеді. Бірақ бір триллиондық қара жәшік әлі де айналып жатыр.
