Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметтің кеңейтілген жиынында бюджет қаржысын игерудің қазіргі критерийінен бас тартуды ұсынды. Әсіресе, үкімет пен әкімдерге бюджеттің игерілмей қалуынан қауіптеніп, жобаларға қаржы бөлу тәжірибесін тоқтату қажеттігін ескертті.
« Мұндай тәсіл бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалуына және субъективті шешімдердің қабылдануына әкеліп отыр. «Бюджет қаржысын игерудің қазіргі критерийінен бас тартып, мемлекеттік инвестицияның тиімділігін басқаруды күшейткеніміз дұрыс. Үкімет пен әкімдер бюджеттің игерілмей қалуынан қауіптеніп, жобаларға қаржы бөлу тәжірибесін доғаратын кез келді. Ең сорақысы, мұндай шешімдер субъективті түрде қабылданып, қаржы таңдаулыларға ғана беріледі. Тоқетері, әркім өз білгенін жасағанды қою керек», – деп ескерту жасады Президент.
Жоғары аудиторлық палата 2023 жылы 489 млрд, 2024 жылы 475 млрд, 2025 жылдың тек бірінші тоқсанының өзінде 355 млрд теңге тиімсіз игерілгенін анықтады. Бұл үрдіс жыл сайын қайталанатын және үнемі айтыла беретін өзекті проблемалардың бірі. Үкіметтің кеңейтілген отырысында Президент тақырыпқа тағы да тоқталып, 1 мамырға дейін бюджет бағдарламаларына ревизия жүргізуді тапсырды.
Қаражаттың дұрыс игерілмеуінің 100 түрлі себебі бар
Мысалы, ауылдағы бір жолды жөндеу жобасы үшін аудан, ауыл әкімі жобалық-сметалық құжат әзірлеп, аудандық немесе облыстық әкімдікке жібереді. Оны қаржы басқармасы қарап, қажеттілігін тексереді. Әкімдік бір қарап, бекіту үшін мәслихатқа ұсынады. Олар мақұлдаса, қаражат бөлінеді. Бұдан әрі мемлекеттік сатып алу жүргізіліп, конкурс жарияланады, мердігер анықталып, ортақ келісімшарт жасалады. Келісімшарт қазынашылық жүйесінде тіркеледі. Жұмыс актісі жасалып,мердігердің шотына қаражат аударылады. Жобаның орындалу барысын ішкі аудит қадағалап, тексеріс жүргізеді. Осылайша бір ғана жол жөндеудің өзі 10 шақты кезеңнен өтеді.
Сарапшылардың айтуынша, бюджет процесінде 4 бюджет деңгейін жасап тастадық. Республикалық бюджет, облыстық, қалалық, аудандық, ауылдық. Сондықтан түпкі қаржының жететін жеріне дейін барғанша, республикадан қаңтарда шықса, ауылдағы бюджет сол ақшаны ең ерте дегенде наурыз айында алады.
«Бізде енді бақылау жүйесі өте қатты күшейіп кеткен. Бір бақылаушы бар, оның үстінен де бақылаушы бар. Ол бақылаушы дұрыс бақылап жатыр ма деген сияқты. Осының барлығы бюрократиялық машинаның үлкеюіне алып келді.
Оның айтуынша, жобаның орындалу барысын қадағалайтын мемлекеттік аудиттен кей шенеуніктер сескенеді де қаражатты оңды-солды жұмсай салады. «Аудиторлардың логикасы сондай, егер жоспарлап қойып істемесе, демек ол жоспарын орындай алмай отыр, дұрыс жұмыс істемейді деген балл қойып береді. Сол үшін дұрыс жұмыс істемей, артқа қалмас үшін барлығы ақшаны игеруге тез тырысады» дейді сарапшы.
Ал жұмыс тәртібін қалай реттеуге болады?Бюджет қаржысын тиімді игеру үшін қаржы мамандары тендерден мүлдем бас тарту керек деп есептейді. Экономика ғылымдарының докторы Омархан Өксікбаев биржа қызметін жасауымыз керек. «Тауарлар биржасын жасауымыз керек. Сонда бүкіл республика бойынша ешкім ештеңе жасамай, өзінің өңірінде тиімді бағасымен алып, сол қызметті тендерсіз өткізе беруге болатын еді» дейді ол. .
Сарапшылар қоғам баяғы психологиясынан арылту керектігін жиі айтады. Мемлекеттік бюджет ол баюдың жолы емес, ол үлкен жауапкершілік. Әр мемлекеттік тиынның артында сұранысы бар. Бірақ ол бюджет аралық қатынастарды цифрлыға қойып тастасақ, онда жемқорлықпен айналысу мүмкін болмай қалады.
Негізгі себептер ұзаққа созылған тендерлер, бюрократия, жұмыс кестесінен артта қалу және жеткізушілердің міндеттемелерін орындамауы.
Бұл мәселені қаржы тәртібін қатаңдату әдістерімен шешу мүмкін емес
Игерілмеген қаражат әкімшілерден алынады, бірінші басшылар жазаланады деп қанша айтылса да, нәтиже нөлмен тең. Себебі проблеманың себебі — мүлдем қаржы тәртібінде емес, жоспарлы-стратегиялық салмағында.
Басқаша айтқанда, мемлекет жеке сектордың инвестициялық тапшылығын басуы тиіс еді. Бұл үшін қаражатты мөлшерлеп және біркелкі лақтыру, сол арқылы олар үшін бәсекелестікті және сапаны қатаң бақылау мүмкіндігін қамтамасыз ету қажет болды Демек таразының бір басында жемқорлық, әкімшілік-әміршілдік жүйе, екінші басында мемлекетшілдік қасиет.
