Шикізат бағасындағы өзгерістер экспорттаушы елдердің экономикасы мен қаржы нарықтарының жай-күйіне оң әсер етуі тиіс деген болжамның бәсі басым болып тұр.
Биылғы жылдың алғашқы тоқсаны , ұлттық валюта үшін сәтті болды. Теңгенің жағдайы инфляцияны уақытша тежеді.
Жыл басында мұнай бағасы соңғы онжылдықтардағы ең табысты кезеңдердің бірі болды. Жыл басын 60 доллармен бастаған мұнай саудасы қаңтарды 70 АҚШ долларымен аяқтады. Ақпанның соңында баға барреліне 70-71 доллар белгісінен тағы да асып түсті.
Бағаның өсуінің негізгі факторы АҚШ президентінің мәлімдемелері, әлемдік аренадағы іс-қимылы болды.
- Наурыздың бірінші жартысында мұнай нарығындағы жағдай АҚШ пен Израиль Иранға қарсы бастаған соғыстың нәтижесінде өзгерді.
- наурыздың 2-ші күні Лондон тауар биржасындағы эталондық мұнай маркасының бағасы 82 доллардан жоғары көтерілді, ал келесі аптаның басында, 9 наурызда барреліне 120 долларға жетті.
- Содан кейін баға белгіленімдері 100 доллар деңгейінен төмен түсті, бірақ аптаның соңғы күні, 13 наурызда, тағы да 100 доллар белгісінен асып түсті.
- Осы аптаның басында эталондық марканың баға белгіленімдері барреліне 4-5 долларға қымбаттады.
- Қаңтар мен ақпанда мұнайға баға конъюнктурасының жақсаруы ұлттық валютаның құнына айтарлықтай әсер етпеген сияқты. Дегенмен, теңге осы кезеңде негізгі сауда әріптестерінің жекелеген валюталарына қатысты нығайды. Ақпан айының соңында доллардың орташа алынған биржалық бағамы 497,69 теңге деңгейіне дейін 1,6% -ға төмендегенін көрсетті, бұл ретте еуро мен юань, анағұрлым едәуір — ресейлік рубль бағамы біршама өсті.
- Ақпан айындағы доллар, еуро және юаньнің ресми бағамы өткен жылғы орташа көрсеткіштен төмен болды. Тек Ресей рублі ғана ішкі нарықта мықты позицияны ұстап тұра берді.
Наурыздың бірінші жартысында Иранға қарсы соғыс басталғаннан кейін көмірсутектерге әлемдік бағаның көтерілуі теңгеге қосымша қолдау көрсетті. Осы кезеңде негізгі жұптың биржалық бағамы, 2-ші күнді қоспағанда, 499-дан 491 теңгеге дейінгі аралықта басым түрде сақталды. Доллардың артынан басқа валюталардың бағамы да төмендеді. 16 наурыздағы жағдай бойынша еуро мен рубльдің ресми бағамы жыл басындағы 591,68 және 6,42 теңгеге қарағанда 562,92 және 6,10 теңгеге дейін құлдырады. Юаньнің биржалық бағамы 71 теңге деңгейіне дейін төмендеді. Рубльдің күрт әлсіреуі оның АҚШ долларына қатысты бағамының төмендеуіне байланысты болды.
Ішкі валюта нарығындағы жағдайдан айырмашылығы, көмірсутектерге әлемдік бағаның өсуі рубльдің долларға шаққандағы бағамының әлсіреуімен қатар жүрді. Наурыздың бірінші жартысында Ресейдегі АҚШ валютасының құны шамамен 77 рубльден 80-81 рубльге дейін өсті. Бұл жағдай теңгенің долларға қатысты нығаюымен қатар рубльдің ресми бағамын Ұлттық банктің 16 наурыздағы жағдай бойынша 6,10 теңге деңгейіне дейін төмендетуіне ықпал етті. Осылайша, наурыз айының ортасында теңгенің рубльге бағамы шамамен 5%, долларға — 3%, еуроға — 4,9% және қытай юанына — 1,5% -ға өсті.
Наурыз айында теңге бағамының нығаюы инфляцияға қаншалықты әсер ететінін уақыт көрсетеді. Әзірге баға саласындағы жағдай күрделі күйінде қалып отыр. Ақпан айында инфляция осы жылдың қаңтарымен салыстырғанда жеделдеді. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, баға өткен айда 1,1% -ға өсті, ал биылғы қаңтардағы баға 1,0% -ға өсті. Бұл ретте бағаның өсуі өткен жылғы ақпандағы көрсеткіштен төмен болып қалыптасты, ол 1,5% -ды құрады. Инфляцияның қалыптасқан серпінінің негізгі факторы бір айда 1,3% -ға өскен азық-түлік тауарлары бағасының жоғары өсу қарқыны болды. Бұл ретте азық-түлікке жатпайтын тауарлар бағасы мен халыққа ақылы қызмет көрсету тарифтері тиісінше 0,5 және 0,6% өсті.
Сонымен қатар жылдық өлшемдегі инфляция қаңтардағы 12,2% -ға қарағанда ақпанда 11,7% -ға дейін төмендеді.
- Көрсеткіштің жақсаруы өткен жылдың осындай кезеңіндегі айлық инфляцияны салыстырудың жоғары базасының әсеріне негізделді.
- Аталған фактор инфляция статистикасына жылдық көрсетуде наурызда және, бәлкім, сәуірде оң ықпал ететін болады.
- Сонымен қатар, екінші тоқсанда өткен жылдың соңында енгізілген бірқатар тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің бағалары мен тарифтерін көтеруге тыйым салынуы мүмкін, бұл айлық инфляция көрсеткішіне теріс әсер ететін болады.
Айлық және жылдық өлшемдегі инфляция әлі де жоғары деңгейде қалып отыр және ағымдағы жылға нысаналы бағдарға қол жеткізу, күмәнді болып қалуда. Қазақстандық шенеуніктер жекелеген тауарларға шекті баға белгілеу, ірі өндірушілер мен сауда желілері арасында келісімге қол қою, экспорттық баж салығын енгізу, тұрақтандыру қорларын құру, базалық мөлшерлемені көтеру және басқа да тәсілдер арқылы инфляциямен күресуге тырысуда. Яғни, негізінен әкімшілік, нарықтық емес шаралар қолданылады, олар бағаның өсуін тежеуге тек қысқа мерзімді әсер етеді.
Сондықтан инфляцияны төмендету жөніндегі мақсатты нұсқаулар үнемі көтеріліп отырады, дегенмен, оларға қол жеткізудің өзі проблемалық күйінде қалып отыр. Осы жылы тұтыну бағаларын қалыптастыруға кері үлес қосу негізгі сауда әріптестерінің валюталарына қатысты теңге бағамының әлсіреуін қайтадан енгізуі мүмкін, дегенмен теңге әзірге белгілі бір диапазонда саудалануда. Табиғи монополистер деп аталатын қызметтерге, сондай-ақ халыққа қызмет көрсетумен айналысатын басқа да нарық субъектiлерiне тарифтердiң озыңқы көтерiлуiнiң үлесi жалғасады. Бәсекелестіктің төмен деңгейі, қайта сатып алушылардың болуы, тұтыну тауарлары нарығын молықтыру үшін импорттың ауқымды көлемін сақтау рөл атқарады.
Мұндай жағдайда негiзгi назар отандық өндiрiс тауарларын ұсынуды ұлғайтуға, ұлттық валюта бағамын тұрақтандыруға аударылуы тиiс. Алайда, өзіндік тәжірибе көрсетіп отырғандай, тіпті жеткілікті тауар ұсынысының өзі тұрақтылыққа үнемі әсер ете бермейді, мысалы, бір жыл бұрын мәлімделген жоғары өнім жағдайында картоп бағасымен болған жағдай. Инфляциямен күресте табысқа жету мүмкін емес. Оның үстіне, сұраныс тарапынан инфляцияны жеделдетуге дәлелді себептер жоқ. Халықтың табысы нақты мәнде төмендейді, сатып алу қабілеті өсуден гөрі төмендейді.
Көмірсутектерге баға конъюнктурасының жақсаруы шикізатты экспорттаушы елдердің экономикасы мен қаржы нарықтарының жай-күйіне оң әсер етуі тиіс. Ағымдағы апта Таяу Шығыстағы соғыстың аяқталуымен байланысты белгісіздік жағдайында мұнайдың әлемдік бағасының өсуінің жалғасуымен белгіленді. Өткен дүйсенбіде мұнай бағасы барреліне 4-5 долларға көтерілді. Осының аясында ішкі валюта нарығында доллар, еуро, ресей рублі және қытай юані бағамының одан әрі әлсіреуі байқалды.
