Сарапшылар мен экономистердің позициясы 2026 жылы Қазақстанға тиімсіз жобалар мен зауыттардың қажет еместігін құп көріп тұр. Оның үстіне, өз бетінше жұмыс істей алмайтын әлсіз бизнесті қолдауды тоқтатуға шақырулар айтылуда
Жоғары аудиторлық палата жыл сайынғы есепті жариялағанда, Қазақстан — мемлекеттік шығыстардың қисыны формализмге, қызметті имитациялауға және банальды бақылаусыздыққа бұрыннан жол берген ел деген пікір қалыптасады.
Ағымдағы экономикалық саясат пен Қазақстан басшылығының мәлімдемелерін негізге ала отырып, жауабы анық: жоқ, тиімсіз жобалар мен зауыттар Қазақстанға қажет емес. Оның үстіне, бағам қатаң үнемдеуге және «фантомдық» өндірістерден бас тартуға алынды.
Қазақстанға не керек?
- Қолданыстағы қуаттарды жаңғырту: Мұнай өңдеу зауыттарын жаңғыртуға және мұнай-газ химиясын дамытуға (полиэтилен, автодеталдар шығару) баса назар аударылады.
- Тиімді инвестициялар: Шикізат секторына ғана емес, қазіргі заманғы, қайта өңдеу өндірістеріне инвестициялар тарту.
- Экспорттық әлеует: Тек қоймада ғана жұмыс істемей, сыртқы нарықтарда орнығуға қабілетті өндірістерді қолдау.
- 2024-2026 жылдар жағдайында «жаппай үнемдеу» және экономика үшін нақты пайда әкелетін жобаларды ғана іске асыру басымдық болып табылады
«ФармМедИндустрия Қазақстан» қауымдастығының президенті Руслан Сұлтанов economyKZ.org сайтында Қытайдың экономикалық саясатындағы қателіктер мен жетістіктерді талдап, оның елімізге тигізер әсерін түсіндірді.
Сарапшының сөзінше 20 жыл ішінде Қытай өнеркәсіп өндірісін күрт арттырып, әлемдік нарықта негізгі орынға шыққан. Бірақ зауыт салып, тауар шығаруды көбейту компаниялардың бәсекеге қабілетті немесе табысты болуына кепілдік бермейді. Қытайда аймақтар инвестиция мен жаңа жобалар үшін өзара жарысып, нарық толып қалса да зауыт салу басты мақсатқа айналған. Бұл сұраныстан асып түсетін өнім көлеміне әкеліп, мемлекеттік қолдау компаниялардың күшеюіне емес, тек жан бағуына ғана көмектесті. Мысалы Қытай кеме жасау саласында әлемдік нарықтың жартысынан көбін жаулап алғанымен, кәсіпорындардың кірісі өте төмен деңгейде қалып қойды.
Руслан Сұлтанов мұндай жағдайдың Қазақстанда да қайталанып жатқанын айтады. Еліміздің аймақтары жобалар үшін жарысып, экономикалық қисынға қарамастан жаңа өндіріс орындарын ашып, тек қағаз жүзіндегі статистиканы көбейтуге тырысады. Оның үстіне мемлекеттік бағдарламалар бөлінген қаржы мен жоба санымен ғана бағаланып, тауардың технологиялық сапасы мен өнімділігі ескерусіз қалады.
Қытайдың электромобиль нарығындағы жетістігі сәтті мысал болғанымен, экономист бұған ішкі сұраныстың жоғары болуы мен жеке компаниялар арасындағы қатаң бәсеке себеп болғанын ескертті. Ал Қазақстанда ішкі нарық шағын және технологияға қолжетімділік төмен болғандықтан, бұл тәжірибені көшіру құр еліктеуге ғана әкеледі. Сонымен қатар Қытай микроэлектроника саласына қыруар қаржы құйғанымен, білікті маман мен тәжірибенің жоқтығынан әлемдік көшбасшыларға жете алмады. Сондықтан Қазақстанға күрделі технологиялық салаларға бірден кіруге ұмтылу капиталды босқа жұмсау қаупін тудырады.
Экономист Қазақстанда нәтижесіз жобаларды уақытылы тоқтату механизмі жоқ екеніне назар аударды.
Тиімсіз кәсіпорындар экономикалық маңызын жоғалтса да, мемлекеттен қолдау алып отыра береді.
«Қазақстан үшін басты сабақ индустриялық саясаттан бас тарту немесе бөтен модельдерді көшіру емес. Ең бастысы өзінен өзі келетін табыс елесінен арылу керек. Тіпті үлкен ресурстар болған күннің өзінде нәтижеге кепілдік жоқ. Мүмкіндігі шектеулі ел үшін қателіктің құны өте жоғары болады. Индустриялық саясат тек бірнеше шарт орындалғанда ғана жұмыс істейді. Ол институттардың қатаң тәртібі, бәсекелестік, түсінікті және өлшенетін мақсаттар, сондай ақ сәтсіз жобаларды жабуға дайын болу. Онсыз бұл тек есептерде көрінетін, бірақ экономикаға пайдасы жоқ қымбат экспериментке айналады», – деді Руслан Сұлтанов.
