Үкімет тариф пен инфляция арасындағы теңгемді 1 пайыздық айырмашылықпен ұстап тұруға енді кірісті. Енді тариф инфляциядан 1 пайызға жоғары жүреді.
Қазақстанда реттелетін қызметтерге тарифтер инфляциядан бір пайыздық тармақтан аспайтын Үкіметте өткен баспасөз конференциясында Премьер-министрдің орынбасары Қанат Бозымбаев айтып берді.
Оның айтуынша, мұндай шешім «Инвестиция орнына тариф» бағдарламасындағы теңгерімді сақтау үшін қажет. Қазақстандықтарға жүктеме қызмет көрсету сапасынан тез өспеуі үшін.
«Біз жыл сайын реттелетін қызметтер құнының өсуі инфляцияның бір пайыздық нүктесінен аспауы тиіс деген шешім қабылдадық, міне, бүл да. Табиғи монополияларды реттеу жөніндегі комитет осы 1% сыйуға тиіс. Кейбір бағыттар бойынша бұл тарифтерді тежейді», — деді Бозымбаев.
Мемлекет «әлеуметтік сөре» туралы айтады, ал адамдар «әлеуметтанушыдан» басқа тұрмыстық химия, балалар тауарлары, жартылай ет өнімдері, дайын тамақ, шұжық, кофе, шырындар, тәттілер, азық, дәрі-дәрмек сатып алады. Іс жүзінде бұл тауарлардың барлығы үшін ғана 0,2% қымбаттады.
Ірі сауда желілерінде позициялардың бір бөлігі ғана шектеулі үстемемен тізімге кіреді, бір бөлігі уақытша акциялар форматына шығарылады, ал бір бөлігі сату көлемі есебінен теңгеріледі. Дәл осы ірі желілер көбінесе мемлекеттік мониторинг алаңына түседі — олардың қызметі статистикалық есепке алу үшін анағұрлым ашық және ыңғайлы. Бұл тауарлар маркетингінде де көрініс табады: ӘМАТ позициялары бөлек таңбаланады және баға белгілерінде белгіленеді.
Егер статистиканы және есептерді ашсаңыз, онда шынымен тыныштандыратын деректерді таба аласыз. Мәселе «әлеуметтік маңызы бар тауарлар» — біз сатып алатын нәрсенің бәрі емес. Бұл мемлекет жеке реттейтін қатаң шектеулі тізім.
Мұндай тауарларға 15% сауда үстемесі шектеледі, ал тізімнің өзі бұйрықпен бекітілген. 2025 жылдың аяғынан бастап ол 31 өнімді қамтиды — орауышқа, брендке, шығ Үкімет – статистикаға, халық қалтасының жұқалығына, дүкендегі чекке қарайды арылған еліне және көлеміне қарамастан.
Қаржы талдаушысы және экономист Арман Бейсембаев бағаны қолдан тежеу тәжірибесінің өзі — салдары белгілі жүйелік қателік деп санайды.
«Біз мұны Кеңес Одағында өткердік. Ол кезде базалық өнімдердің бағасы белгіленді, алыпсатарлыққа тыйым салынды, өсуге жол берілмеді. Оның қалай аяқталғанын бәріміз де білеміз. Нарықтық емес әдістерді пайдалану әрқашан нашар аяқталады».
Бейсембаевтың айтуынша, бағаны қатаң ұстап тұру — екі жақты механизм. Бір жағынан, ол шынымен де өсуді тежейді. Екінші жағынан — нарықты төмен түсіру және қалыпты реттеу мүмкіндігінен айырады.
«Өсімді 0,2%, 0,1%, сәл ғана ұстап тұруға болады, бірақ бағалар баяу көтеріледі. Бұл сөзсіз. Ал егер оларды мықтап бекітуге тырыссақ, онда ірі сауда желілерінде бағалар қалады, ал тауардың өзі сөрелерден жоғалып кетеді».
Оның айтуынша, мемлекет ең алдымен ірі сауда желілерін бақылауда ұстауға мәжбүр — онда бақылау да, есеп беру де оңай. Шағын бөлшек сауданы реттеу әлдеқайда қиын. Бұл үй маңындағы дүкен иелерінен естігенімізбен сәйкес келеді.
«Өндірушіге үш қораптан алатын мың кішкентай дүкенге қарағанда, жүздеген мың тауар бірлігіне тапсырыс беретін сауда желісімен жұмыс істеу тиімді. Ұсақ бөлшек сауда үшін логистика қымбатырақ, өзіндік құн жоғары, субсидиялар аз — баға осыдан».
Бейсембаев статистиканы жинап, нарықтар мен ұсақ саудадағы бағаны бақылауға тырысуды формальды және тиімсіз деп атайды:
«Базарларда жүгіріп, баға белгілерін қайта жазудың мәні жоқ. Сатушылар тексеру кезінде бағаны алып тастап, тексерушілер кеткенде кері қояды. Бұл жұмыс істемейді. Нақты бақылау тек ірі желілерде ғана мүмкін».
Сарапшы Асхат Жапсарбай мәлімдегендей, бағаның өсуі үкіметтік мораторий аяқталғаннан кейін басталды.
Оның айтуынша, қызметтердің құнын қайта қараудың басты себебі инженерлік желілердің жоғары тозуы болып қалуда, жекелеген өңірлерде ол 80% -ға жетеді.
Жапсарбайдың пікірінше, тарифтердің көтерілуін жылдың жылы мезгіліне ауыстыру шешімі стратегиялық тұрғыдан дұрыс болды. Бұл жоғары қысқы шығыстар кезеңінде халыққа түсетін қаржылық жүктемені төмендетуге мүмкіндік берді. Бұл ретте азаматтардың әлеуметтік осал санаттары үшін тұрғын үй субсидиялары мен өтемақылар сақталады.
«Табиғи монополияларды реттеу комитеті тарифтерді саралау сияқты тетіктерді енгізуде — заңды тұлғалар жеке тұлғаларға қарағанда қымбат төлейді. Тұрғын үй көмегі, егер кіріс төмен болса және коммуналдық қызметтер кірістің 10% -ынан асса, тиісінше, мемлекет тұтынушының қалған шығындарын өтейді. Яғни, қолдау бойынша жұмыс жүргізіліп жатыр. Бірақ оның ішінде тарифтердің өсуі жүріп жатыр, объективті қарау керек, бірақ үкімет тарапынан әлі күнге дейін қолдау бар. Сарапшының айтуынша, тарифтердің көтерілуін ескерсек, Қазақстанда Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының көптеген елдерімен салыстырғанда төмен болып отыр», — дейді ол.
ҚР-да тарифтер тарихи тұрғыдан жоғары емес. ЭЫДҰ елдеріндегі шығындар Қазақстанға қарағанда әлдеқайда жоғары. Егер жеке тарифтер туралы айтатын болсақ, онда Қазақстанда электр энергиясының бағасы киловатт үшін 25-40 теңге шегінде, ЭЫДҰ елдерінде — шамамен 40 цент, әлдеқайда қымбат.
