Экономиканың дамуы үшін теңгенің тым қатты немесе тым әлсіз болуы емес, оның тұрақтылығы мен болжамдылығы маңызды. «Алтын ортаны» ұстану мемлекеттік бюджетке де, халықтың әл-ауқатына да оң әсер етеді.
Тым күшті теңгенің әсері (Артықшылығы мен кемшілігі)
- Жақсы жағы: Шетелден келетін тауарлар, технологиялар мен қызметтер арзандайды. Бұл ел ішіндегі инфляцияны тежеуге көмектеседі. Халықтың шетелдік өнімдер мен саяхатқа төлеуге шамасы келед
- Жаман жағы: Еліміздегі өндірушілер мен экспорттаушылар үшін тиімсіз. Шетелге сатылатын тауардан (мұнай, металл, ауыл шаруашылығы өнімдері) кететін валюталық түсім теңгемен есептегенде азайып, бюджетке түсетін салық көлемі кемиді. Соның салдарынан отандық өнім шетелдік арзан тауарлармен бәсекелесе алмай қалуы мүмкін.
Әлсіз теңгенің әсері
- Жақсы жағы: Экспорттаушы компанияларға (шетелге тауар сататындарға) өте тиімді. Олардың шетелдік валютадағы табысы теңгеге шаққанда көбейеді, бұл өз кезегінде бюджетті толтыруға көмектеседі.
- Жаман жағы: Импорттық тауарлар (азық-түлік, киім, техника, дәрі-дәрмек) қымбаттайды. Бұл елдегі инфляцияны өршітіп, халықтың сатып алу қабілетін төмендетеді.
- Экономикалық өсім үшін ұлттық валютаның шектен тыс құбылуы зиянды. Ұлттық банк валюта бағамын қолдан ұстап тұрмай, оның нарықтық сұраныс пен ұсынысқа сай қалыптасуын, бірақ қатты секіріс жасамауын (инфляцияны бақылауда ұстау арқылы) қамтамасыз етуі керек.
Қаржы сарапшысы Арман Бейсембаевтың айтуынша, теңге бағамының нығаюының негізгі факторы ақша-кредит саясатының қатаңдануы болды. 2025 жылғы қазанда базалық ставканы 1,5% -ға көтергеннен кейін (16,5% -дан 18% -ға дейін) Ұлттық банк нарыққа инфляциямен күресуге дайын екендігі туралы «қатаң сигнал» берді.
«Қазіргі бағам өте маңызды дезинфекциялық факторды енгізеді. Бұдан басқа, мұндай шараларды нарықтың ішкі және сыртқы қатысушылары оң қабылдады. Теңгелік құралдармен жұмыс істеу шынымен де тиімді болды. Ірі инвестициялық банктер теңгеге кіре бастады — бұл нарық бойынша да, бағамға оң баға берген өздерінің көпшілік түсініктемелері мен баспасөз хабарламалары бойынша да байқалды. Шынымды айтсам, 2025 жылдың соңында мұндай сценарийге сену қиынға соқты, бірақ нәтижесінде нарықтық тетіктер күткеннен де артық жұмыс істеді. Теңге айтарлықтай нығайып кеткенін көріп отырмыз. Оның үстіне, қазір ол бразилиялық реалмен, канадалық доллармен, нигериялық найраймен қатар шикізат елдерінің валюталары арасында ең жоғары нығаю қарқынын көрсетіп отыр», — деп атап өтті Бейсембаев.
Мықты теңге индустрияландыруға импорттық жабдықтарды арзандату және мемлекеттік инвестициялардың сатып алу қабілетін арттыру арқылы жұмыс істейді. Экономиканы әртараптандыру кезінде бұл механизм елімізге жаңа технологияларды тиімді бағамен алып келуге көмектеседі.
Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, Мемлекет бизнеске «Бәйтерек», «Даму» және басқа да даму институттары арқылы жаңғыртуға арналған кредиттерді субсидиялайды. Бұл ақшаның барлығы дерлік бір нәрсеге — импорттық жабдыққа кетеді. Елде барлық салалардың қажеттіліктерін жабатын өздерінің станок жасау зауыттары әзірге жоқ.
«Теңге бағамы күшті болған кезде мемлекеттік қолдаудың бір ғана бюджеті валютаның үлкен сомасына айналады. Демек, ол әлсіздерге қарағанда станоктарды көп сатып алады. Жаңғыртуға субсидияланған несие алған кәсіпкерге мықты теңге қарыз қалдығы аз жабдықтарды сатып алуды жабуға немесе сол сомаға сыныптан жоғары желіні алуға мүмкіндік береді», — деп түсіндірді Сұлтанов.
Бұл мемлекетке тиімді. Индустрияландыруға арналған бюджеттің бір жолы көп жобаларды қаржыландырады. Бұл екі жақтан да инвестиция тарту үшін жұмыс істейді. Шетелдік инвестор жобаны доллармен немесе еуромен есептейді, ал шығыстардың жергілікті бөлігі (жалдау, жергілікті сатып алу) мықты теңге болса, оған арзанырақ түседі. Теңгемен қарыз алып, техниканы шетелден сатып алатын қазақстандық инвестор керісінше ұтады. Мықты бағам жабдықтың өзін тікелей арзандатады.
Экономист атап өткендей, индустрияландыруды қолдау уақыт өте келе импортқа тәуелділікті төмендетуі тиіс. Бірақ басында ол әрқашан да ұлғаяды. Зауыт алдымен станоктарды әкеледі, содан кейін ғана өз істерін жасауды үйренеді. Мықты теңге технологиялардың бастапқы импортын арзандатады, бірақ тәуелсіздікті толығымен сатпайды.
Жабдықтарға, оның ішінде мемлекеттік қолдау бағдарламалары бойынша инвестиция салуды жоспарлап отырған кәсіпкерлер үшін бағам қазір олардың жағында. Жалдамалы жұмысшылар үшін ұтыс кейінірек, жаңа өндірістер мен жұмыс орындары арқылы келеді.
Бұған дейін біз Ұлттық банк квазимемлекеттік компанияларға экспорттық валюта түсімінің жартысын ішкі нарықта сату талабын алып тастайтынын жазғанбыз. Ұлттық банк басшысы Тимур Сүлейменовтың айтуынша, теңге тұрақты, экономика қалыпты және дағдарысқа қарсы шараларға негіз жоқ.
