Дамыған елдердің экономикасында (ЖІӨ-ге шаққандағы импорт үлесі) нақты «қанша болуы керек» деген стандарт жоқ. Бұл көрсеткіш мемлекеттің аумағына, халық санына, ресурстарға және ішкі өнеркәсібінің әртараптандырылуына тікелей байланысты.
Жаһандық экономикада импортталған тауарлар мен қызметтер көлемі ЖІӨ-нің орташа 28%-ын құрайды. Дамыған нарықтарда бұл үлес әртүрлі болады:
Ірі және әртүрлі экономикасы бар елдер (төмен көрсеткіш):
- АҚШ: ЖІӨ-нің шамамен 12-14%—ы. Орасан зор ішкі нарық пен өндірістің арқасында олар импортқа аз тәуелді.
- ЕО (Еуропалық Одақ): Жалпы алғанда импорт үлесі 35% шамасында.
- Шағын немесе мамандандырылған экономикасы бар елдер (жоғары көрсеткіш):
- Германия: ЖІӨ-ге шаққанда импорт 40-45%—ға жетеді. Олар жаһандық тізбектерге қатты интеграцияланған.
- Сингапур мен Гонконг: Импорт көлемі ЖІӨ-нен асып түседі (100%-дан 300%-ға дейін). Бұл елдер логистикалық және сауда хабы болғандықтан, олар тауарлардың басым бөлігін сатып алып, қайта экспорттайды.
Қазақстан бойынша жағдай:
Қазақстан дамып келе жатқан нарыққа жатады, бірақ импорт үлесі елдің азық-түлік және өнеркәсіптік қауіпсіздігі үшін өте маңызды. Мәселен, елімізде дайын тауарлар мен ет-сүт өнімдері импортына тәуелділікті азайту бағытында саясат жүргізілуде. Қазақстан экономикасының басты осалдығы — шикізат экспортына тәуелділік пен дайын тұтыну тауарлары, құрал-жабдықтар бойынша импорттың тұзағына байлануы. Жалпы импортта Ресей 31,8% үлесімен әлі де көш бастап тұр. Азық-түлік және құрылыс материалдары сияқты маңызды секторларда ресейлік тауарлардың үлесі 50-ден 60 пайызға дейін жетеді. Бұл инфляцияны сырттан әкеліп, отандық өндірістің дамуын тежейді және елдің экономикалық қауіпсіздігін әлсіретеді.
Саяси экономикалық талдау орталығының жетекшісі Рахымбек Әбдірахмановтың айтуынша, Ресейден келетін импортқа тәуелділікті қайта қарауы қажеттігін айтты. Сарапшының айтуынша, барлық импорттың 60% -дан астамы Ресейге тиесілі. Бұл ретте азық-түліктің жекелеген түрлері бойынша тәуелділік одан да жоғары: көрші ел құс еті импортының 80-90% -ын, қант импортының 70% -ға жуығын және қышқыл сүт өнімдерінің 60-70% -ын қамтамасыз етеді.
Сондықтан, оның айтуынша, егер ресейлік кәсіпорындар мұнай өңдеу көлемінің қысқаруынан, логистиканың қымбаттауынан, жұмыс күшінің тапшылығынан немесе басқа да ішкі мәселелерден туындаған шығындардың өсуімен бетпе-бет келсе, Қазақстанға инфляция импорттау тәуекелі айтарлықтай артады.
«Біз қазірдің өзінде рубльдің долларға қатысты әлсіреуін көріп отырмыз. ЕАЭО бірыңғай экономикалық кеңістігі аясындағы тығыз сауда байланыстарын ескере отырып, рубльдің айтарлықтай әлсіреуі, әдетте, теңгеге де қысымды күшейтеді. Әсіресе, Қазақстанның экспорттық валюталық түсімі бір мезгілде қысқаратын болса», — дейді ол.
Р.Әбдірахманов отын нарығына қатысты тағы бір тәуекелді атап өтті. Ресейлік МӨЗ-ге шабуыл жасау және өнім көлемінің қысқаруы салдарынан ел отынның жекелеген түрлерінің айтарлықтай тапшылығына тап болды.
«Біз қазірдің өзінде баға айырмашылығы салдарынан Ресейдің шекаралық өңірлеріне бензин мен дизель отынын трансшекаралық экспорттаудың өсуін байқап отырмыз. Егер тапшылық күшейетін болса, қазақстандық ЖЖМ-ды Ресей нарығына шұғыл жеткізу де жоққа шығарылмайды. Сондықтан, Қазақстан өзін мұнаймен толық қамтамасыз ететініне қарамастан, ЖЖМ ішкі нарығын сыртқы күйзелістерден толық қорғалған деп санауға болмайды», — деп есептейді Р.Әбдірахманов.
Оның бағалауы бойынша, егер Ресейде отын тапшылығы сақталса, қазақстандық нарыққа қысым күшеюі мүмкін, бұл отынға ішкі бағаның өсу ықтималдығын арттырады және ел экономикасына қосымша инфляциялық әсер етеді.
Барлық импорттың 30% -ға жуығы бір елге тиесілі болса, сауда серіктестеріндегі кез келген баға, логистикалық немесе өндірістік проблемалар автоматты түрде Қазақстанның ішкі проблемасына айналады. Бұл ретте өз өндірісін жеделдетіп дамыту, атап айтқанда, Қазақстан бүгінде импортқа: тамақ өнімдері, құрылыс материалдары, мұнай химиясы, фармацевтика, машина жасау және күнделікті сұраныс тауарларына анағұрлым тәуелді сегменттерде бәсекеге қабілетті кәсіпорындар құру да маңызды міндет болып табылады. Мұнай өңдеу мен отын қауіпсіздігін дамытуға ерекше назар аудару қажет.
