Қазақстан Қытайға қарай құбырын кеңейтуге 327 млн доллар жұмсамақ. ҚазТрансОйл 2 қыркүйекте қор биржасында таныстырған жоспардың аты – экспорттың жолын көбейту, өз құбырымыздың қуатын арттыру.
Бірақ сандардың астарында бір сауал тұр. Кеңейтілгелі жатқан құбырға құятын артық қазақ мұнайы әзірге жоқ. Ал құюға дайын тұрған – ресей мұнайы.
Жобаның өзегі қайда?
Әңгіме бүкіл Қазақстан-Қытай жүйесі жайлы емес. Оның екі ғана тармағы жайлы.
Біріншісі – Кеңқияқ-Атырау. 2003 жылы тартылған, ұзындығы 449 шақырым. Қазір жылына 6 млн тонна өткізеді. Меже – 15 млн тоннаға жеткізу.
Екіншісі – Кеңқияқ-Құмкөл. 2004 жылғы уағдаластықпен 2009 жылы тартылған. Қуаты 10 млн тонна, межесі – 20 млн. Екеуі қосылғанда 16 млн тоннадан 35 млн тоннаға көтеріледі. Өсім – 19 млн тонна. 2026-2030 жылдары бес жаңа айдау бекеті салынбақ. Бағасы – 327 млн доллар. Бұл – алдын ала есеп. Ең елеулісі, шекараны кесіп өтетін соңғып буын – Атасу-Алашанькоу бұл жоспарға кірмейді. Оның қуаты 2011 жылдан бері 20 млн тонна күйінде.
Бұл жол КТК-ны алмастыра ма?
КТК 2025 жылы ең көп – 70,5 млн тонна айдады. Соның 63 млн тоннасы – таза қазақ мұнайы. Бұл – барлық экспорттың 80 пайыздан астамы. Биыл Қара теңіздегі бекет дрон шабуылына ұшырап, тиеу тоқтағанда, осы жолдың қаншалықты осал екенін көрдік.Қытай жолының шегі – 20 млн тонна. Толық толса да, КТК-ның үштен біріне де жетпейді. Ол – балама емес, қосымша арна ғана.
Бірақ сол арнаны толтыратын мұнай қайда? Еліміздегі өндірістің 65 пайызын Теңіз, Қашаған, Қарашығанақты игеріп отырған шетелдік серіктестіктер береді. Олардың есебі, келісімі, логистикасы жылдар бойы батысқа байланған. Сондықтан Атасу-Алашанькоу арқылы Қытайға кетіп жатқан қазақ мұнайы жылдар бойы 1-2 млн тоннадан аспай келеді. Ал Ақтөбе мен Қызылордадағы кендер сарқылып барады. Ресей басылымдары нені көріп отыр? Қазір Атасу-Алашанькоудың 20 млн тоннасының 10 млн тоннадайын ресей мұнайы алып тұр.
Бұл құбыр көп жылдан бері біз үшін емес, Ресей үшін өткел болып келген.2025 жылдың мамырында Ресей төрағасының орынбасары Александр Новак ашық айтты: Қазақстан арқылы тасымалды 2,5 млн тоннаға көбейтуді Бейжіңнің өзі сұраған. Биыл мамырда сол 2,5 млн тонна туралы хаттама қол қоюға дайын тұрғаны айтылды.Мерзімдердің үндестігі де кездейсоқ емес. Қазақстан өз бөлігін 2026-2030 жылдары кеңейтеді. Ресей де дәл сол жылдары өз жағындағы ТОН-2 құбырын 10-нан 12,5 млн тоннаға кеңейтуге 54,5 млн доллар салады. Көлемі де, мерзімі де – сол 2,5 млн тонна.Ресей басылымдары үшін бұл – теңіздегі санкциядан құрлыққа қашудың жолы. Танкер санкция тізіміне ілінеді, сақтандыру қиындайды. Ал құрлықтағы құбыр санкцияға ілінбейді. Олардың пайымында Қазақстан – бейтарап, қауіпсіз мекен.Бұл қарыз қалай қайтады және Ресей қанша жыл айдайды? 327 млн доллар – қарыз ақша. Оны доллармен алып, доллармен қайтарамыз. ҚазТрансОйл бұған дейін де қытайлық банктерден, еуробонд арқылы қарыз тартып келген.Қарыздың қайтарымы екі көзден құралады.
Біріншісі – ресей транзитінен түсетін жол ақысы. Қосымша 2,5 млн тонна жылына 60-75 млн доллар жалпы түсім әкеледі. Одан электр қуаты, жөндеу, салық кеткенде тазасы 30-40 млн доллар ғана қалады. Егер 327 млн долларды 10 жылға 7 пайызбен алсақ, жылына төлейтініміз 45-48 млн доллар. Демек, тек ресей транзитінің тазасы қарызды жабуға жетпейді.
Сондықтан екінші көз керек. Ол – Шымкентке баратын өз мұнайымыздың жол ақысы. Шымкент зауыты 6-дан 12 млн тоннаға кеңейсе, батыстан келетін мұнайдың ақысы да осы қарызды жабуға қосылады. Екеуі қосылғанда ғана есеп жабылады.
Ал Ресей қанша уақыт пайдаланады
Бұл келісімдер 10 жылға жасалып, 15 жылға ұзартылады. Қазіргі транзит туралы үкіметаралық келісімнің мерзімі 2028 жылға дейін, жаңа хаттама оны 2035-2040 жылға дейін созады. Ресей үшін бұл – уақытша амал емес, 20 жылдық стратегия.Біз үшін ойланатын тұс осында. Біз 327 млн доллар қарызға құбырды өзіміз саламыз, қарызды ресейден түскен жол ақысы мен Шымкентке тасыған өз мұнайымыздың ақысынан аралас жабамыз, ал құбырдың жартысы 15 жыл бойы кепілді түрде ресей жүгіне тиесілі болады.
Егер Шымкент толып, оңтүстікті өзіміз қамтысақ, бұл – ұтыс. Егер толмаса, біз тек Ресей мен Қытай арасындағы ақылы көпірге айналамыз. Көпірден өткен сайын тиын аламыз, бірақ көпірмен өзіміздің жүгіміз жүрмейді. Мұнай-газ сарапшысы Абзал Нарымбетов айтқандай, Қазақстан бұл схемада өткел ақысы мен икемді жолды алады, бірақ шикізат тапшылығын шешпейді.
