Қазақстан тағы қарыз алды. Бұл жолы Дүниежүзілік банктен 75 млн доллар, аты – ALEM, мақсаты – жасанды интеллект, стартап, адам капиталы. Қағазда бәрі әдемі: 10 мың жұмыс орны, 800 стартап, 60 млн жеке инвестиция. Бірақ қисынға келгенде бір сұрақ тұрады: жеке инвестиция тартуды үйрену үшін, неге мемлекеттік қарыз аламыз? Коммерциялық тәуекелі бар стартаптың қарызын неге салық төлеуші төлеуі керек?
ҚазТАГ хабарлагандай, Дүниежүзілік банк 11 999,7 млн жапон иенін, яғни 75 млн долларды мақұлдады. Орындайтын – Жасанды интеллект министрлігі, Astana Hub және Alem Capital Management.
Банктің өкілі Андрей Михнев «Қазақстан цифрда әсерлі табысқа жетті, енді оны өнімділікке айналдырамыз» деді.
Сыртқы қарыз ішкі нарықты қалай қысады
Біз сырттан қарыз алғанда ішкі нарыққа екі жолмен әсер етеміз. Біріншіден, тікелей – бюджеттен төлейміз. ОЭСР-дің 2025 жылғы есебі бойынша Қазақстан бюджетінің 11,1%-ын қарызға қызмет көрсетуге жұмсайды, бұл АҚШ-та 10,7%, Италияда 10,1% – бізде көбірек, ал қарызымыз бар-жоғы ЖІӨ-нің 22% ғана. Яғни қарыз аз болса да, қымбатқа түсіп тұр, пайызы жоғары. 2025 жылы 2,61 трлн теңге тек пайызға кетті, бұл – мектеп, аурухана, жолға бармай, банкке кеткен ақша.Екіншіден, жанама – сенім арқылы.
Мемлекет үнемі қарыз алып, абстрактілі жобаға шашса, жеке бизнес «мемлекеттің өзі қарызбен өмір сүріп жатыр екен» деп ойлайды, және өзі де қарызға үйренеді
Дүниежүзілік банктің Global Findex 2025 есебінде қазақстандықтардың 62,8% қарыз алады делінген, бұл Орталық Азияда ең жоғары көрсеткіштің бірі. Үкімет қарыз алса, халық та қарыздан қорықпайды.Екінші – бұл қарызды бағалайтын орталық бар ма, жоқ па?Бар, бірақ шашыраңқы.
Үш деңгей бар.
Бірінші деңгей – ресми.
Ұлттық банктің төлем балансы департаменті сыртқы қарызды есептейді, қазір 187,9 млрд доллар, соның ішінде мемлекеттікі – 16,49 млрд. Ұлттық экономика министрлігі – Серик Жұманғарин 23 қыркүйекте «мемлекеттік қарыз ЖІӨ-нің 20,9% ғана, біз аз қарыз елміз, 75% ішкі қарыз» деді. Ал былтырдан бастап жаңа орган құрылды – Мемлекеттік қарызды басқару жөніндегі кеңес, оған Ұлттық банк, Қаржы министрлігі, Ұлттық экономика министрлігі кірді, мақсаты – қарызды бір жерден басқару.
Екінші деңгей – бақылаушы. Жоғары аудиторлық палата. Ол былтыр «2027 жылы қарызды өтеу мен пайызы бюджет кірісінің 41%-на жетуі мүмкін» деп дабыл қаққан.
Үшінші деңгей – тәуелсіз сарапшылар. AERC, экономист Андрей Чеботарев сияқты орталықтар.
Чеботарев «қарызға қызмет көрсету қымбаттап, білім мен медицинаны ығыстырып жатыр» дейді. Бірақ осы үш деңгейдің ешқайсысы «осы 75 млн нақты қайда кетті, қанша стартап тірі қалды» деп өлшей алмайды, себебі жобаның нәтижесі – абстрактілі.
Қоғам неге қанағаттанбай отыр?
Себебі жауап абстрактілі. «Адами капиталды дамыту», «институционалдық әлеует» деген сөзді қоғам өлшей алмайды. 75 млн-ға 800 стартапты қолдаймыз дейді, бірақ алдыңғы жобада 162 стартапқа 23 млн жеке инвестиция ғана тартылған. Енді 75 млн қарызға 60 млн жеке ақша тартамыз деу – қисынсыз, мемлекеттік қарызбен жеке тәуекелді жабу.Сөйтіп қоғамда екі сұрақ қалады: біріншіден, осыны өз ақшамызға жасай алмаймыз ба, екіншіден, ертең бұл стартаптар банкрот болса, қарызды кім төлейді?Жауап – бюджет төлейді.
Түйін:
Мәселе 75 млн-да емес, әдетте. Сыртқы қарыз аз болса да, қымбатқа түсіп, ішкі бюджетті қысып тұр, ал оны бағалайтын орталықтар бар болғанымен, олар соманы санайды, тиімділікті санамайды. Абстрактілі мақсатқа нақты қарыз ала берсек, ертең санағышты тоқтата алмай қаламыз.
