Brent 110 доллардан асты, бюджет 70 долларға есептелген. Қағазда қазына тасып тұруы керек еді. Бірақ керісінше болды.
Мұнай қымбаттаған сайын қазынаның жырығы ұлғайып барады. Себебі экрандағы 110 доллар мен қалтаға түсетін ақшаның арасында үлкен алшақтық бар. Бюджеттің 10,6 триллион теңгесі мұнайсыз жабылмай тұр. Мұнайдың ақшасы қорда жатыр, ал проблемасы бюджетте қордаланып қалды.
Қағаздағы баға — көзбояу. Нарыққа әсері — сенімсіздік
Мұнай нарығының сарапшысы Асқар Исмаиловтың айтуынша, экрандағы бағаға алдануға болмайды. Brent 90 доллар болды деген — қазақ мұнайы 90-ға кетті деген сөз емес. Жол, сақтандыру, жеңілдік шығынын алып тастағанда таза баға басқа.
Нарыққа әсері: инвестор қағаздағы бағаға емес, таза пайдаға қарайды. Таза баға төмен болса, қазақ мұнайына деген сұраныс та, оған берілетін жеңілдік те азаяды. Бюджеттің кірісі қағазда өскенмен, нарықта өспей қалады,
Пайдасы — алыптарға, салмағы — бюджетке. Нарыққа әсері — теңсіздік
Сала сарапшысы Нұрлан Жұмағұловтың пайымдауынша, қымбатшылықтан ұтатын — Қашаған мен Теңіздің алыптары. Олар баж төлемейді, пайда өзіне қалады. Ал шағын қазақ компаниясы әлемдік бағамен сата алмайды, бірақ бажды толық төлейді.
Нарыққа әсері: нарықта екі түрлі ойыншы пайда болады. Бірі — жеңілдікпен байиды, екіншісі — салықпен тұншығады. Шағын компания жабылады, бәсеке азаяды. Бәсеке азайса, өндіріс те, технология да өспейді.
Баға құбылады, жоспар құлдырайды. Нарыққа әсері — тұрақсыздық
Экономист Сапарбай Жұбаевтың бағамдауынша, геосаяси дау басылмайынша баға 80-90-да тұрақтауы мүмкін. Бірақ қауіп жоғары бағада емес, құбылуында. Бүгін 90, ертең 60. Нарыққа әсері: А бағада ұзақ мерзімді келісім жасалмайды. Зауыт салынбайды, инвестор күтеді. Бюджет бір жылы толады, келесі жылы жырылады. Бұл — нарықтың ең жаман ауруы.
Үш толқын қосылғанда бір түйін шығады: қымбат мұнайға масаттану — қауіпті
Бюджеттің өзі соны айтып тұр. Кіріс — 25,4 трлн, шығыс — 29 трлн. Мұнайсыз тапшылық — 10,6 трлн. Бюджет мұнай 60-70 доллар, доллар 540 теңге деп есептелген. Ал нарықта мұнай 80-де тұрса да, доллар 510-ға түсті. Арадағы 30 теңге — миллиардтаған шығын. Төртінші толқын: Үкіметтің «Б» жоспары. Нарыққа әсері — жастық жұқарады. Үкімет «Б жоспары бар» дейді. Екі тіреуі бар: Ұлттық қор және бюджеттік ереже.
- Ең сәттісі 2008 жылы болды, қордан 10 млрд алып банктерді құтқарды.
- Ең ауыры 2015 жылы — теңгені ұстай алмай, 185-тен 380-ге жіберді.
- Ең даулысы 2020 жылы — 4,5 трлн таратылды, бірақ өндіріс тоқтады.
Нарыққа әсері: қор — жастық, өндіріс емес. Жастықпен ұзақ жатуға болмайды. Әр дағдарыс сайын қордан жұлып жесек, ертең жастанатын жастық қалмайды. Бесінші толқын:
Мұнайдан кейін — сирек металл
Нарыққа әсері — жаңа талап.Мұнайдың үлесі 16,5%-дан 7,8%-ға түсті. Орнына сирек металл келеді. Бангкокта 20 млрд тартамыз дейді.
Сарапшы Тимур Одиловтың айтуынша, бізге қағаз емес, технология әкелетін қаржы керек. Inbusiness талдаушыларының пайымдауынша, технологияны шартқа жазбасаң, инвестор бере салмайды.Мұндағы үш кемшілік бір-біріне әсер етіп жатыр.
Өңдеу жоқ. Нарыққа әсері — отарлық модель
Кенді қапқа салып жібереміз, батареяны он есе қымбатқа сатып аламыз. Шикізат бағасы арзан, дайын өнім қымбат — айырмасы шетелде қалады. Маман жоқ. Нарыққа әсері — кадр тапшылығы. Өңдеу болмаған соң маман өспейді, маман болмаған соң өңдеу болмайды. Зауыт салсақ та, пеш басына қоятын адам жоқ. Нарық бос орынмен емес, бос зауытпен қалады. Шарт жабық.
Нарыққа әсері — сенімсіздік. Қай жерді кімге бергенімізді халық білмейді. Жабық шарт — жемқорлықтың ұясы. Шарт жабық болса, адал инвестор келмейді, көлеңкелі инвестор келеді. Үшеуі — бір шынжыр. Шешімі де жүйелі:Шарт жария болсын. Салығы, үлесі, технологиясы ашық.Шикі күйінде тасуға тыйым салынсын.
«Кеннің 30%-ы ел ішінде өңделсін» деп заңға жазылсын
Маманды шартпен баулып үйретейік. «Бір шетелдік бір қазақты бес жылда баулып, орнын босатады» деп жазылсын. Осыны істемесек, қымбатшылықтың қуанышы арзаншылықтың өкінішіне айналады. Жер астындағы қазына — аманат. Оны қаппен емес, зауытпен сатайық.
