Қыркүйекте Қазақстан Ресейден 77 мың тонна дизель отынын алды. Тамызда 28 мың тонна ғана алған едік. Бір айда үш есеге көбейді. Сырт көзге Ресейдің зауыттары жанып жатса да, бізге отынды молынан беріп тұрғандай көрінеді.
Бірақ бұл өсім Ресей күшейгеннен емес, біздің өз ішімізде жіберген қателіктен шығып отыр.Бәрі 11 қыркүйектен басталды. Сол күні Үкімет жанармайдан алынатын қосымша акциздің үлесін 50%-дан 95%-ға көтеріп жіберді. Тұрақты салық өзгерген жоқ, бензин үшін 38 134 теңге, дизель үшін 35 726 теңге болып қалды. Өзгергені — баға еркін жіберілгеннен кейін түсетін пайданың бөлісі. Бұрын пайданың жартысы алынса, енді түгелге жуығы алынатын болды.
Содан кейін не болды?
Тәуелсіз мұнай компаниялары есептеп көріп, дабыл қақты. Олардың айтуынша, 50% тұрғанның өзінде барлық салықты қосқанда пайданың 64-70%-ы бюджетке кетеді екен. Ал 95% болса, ішкі нарыққа жанармай құю тікелей шығынға айналады. Сондықтан олар Президентке хат жазып, зауытты тоқтатамыз деді. Ақыры Үкімет кері шегініп, қаңтардан бастап қайта 50%-ға түсіреміз деп отыр. Қазір сол жоба 5 қарашаға дейін талқылауда жатыр.
Ал осы 95% тұрған кезде Шымкент пен Атыраудағы зауытқа ішкі нарыққа сату тиімсіз болып қалды. Сатқан сайын шығынға батады. Зауыт тиімсіз болса, ішкі нарықта орны босап қалады.
Ал бос орынды кім толтырады?
Әрине, сырттан келген отын. Сөйтіп біз өз қолымызбен Ресейдің отынына жол ашып бердік.
Екінші жағынан, Ресейдің өзінде де жағдай мәз емес, бірақ қолы бос емес. Оның қыркүйекте Орталық Азия мен Моңғолияға шығарған 427 мың тоннасы жаңа өндіріс емес, бардың басын бұру. Оның 220 мың тоннасын Моңғолия алып отыр. Қалғанын қарасаң, Қазақстанға 49 мың тонна қосып, Өзбекстанға 26 мың тонна қосқан, ал Қырғызстаннан 5 мың, Тәжікстаннан 18 мың тоннаны жырып алған. Яғни біреуге қосып, екіншісінен алып отыр.
Ол неге бұлай істеп отыр? Себебі тамызда Ресейдің ішінде сұраныс 300 мың тоннаға құлап кеткен. Егін мен жол жұмыстары бітіп, зауыттар артық өндіріп, қоймасы лық толып қалған. Қойма толса, оны сату керек, әйтпесе шығын болады. Ал экспортқа тыйым бар болса да, Қазақстан сияқты келісімі бар елге ол жүрмейді. Сондықтан толған қоймасын бізге қарай бұрып отыр.
Оның үстіне, қазір сатылып жатқан отын бүгін өндірілген емес, кеше құйылған қор. Өйткені зауыттарының өзі жаралы. Салаватта жылына 10 млн тонна өңдейтін екі қондырғысы жанды, Рязаньда Мәскеуді асырайтын зауыттың бір пеші өртенді, Волгоградта жылына 14 млн тонна өңдейтін зауыт түгел тоқтады. Бірақ Омбы мен Пермь сияқты Сібірдегі алыптары аман тұрғандықтан, мұнайды соларға бұрып, әзірге қормен күн көріп отыр.Ал Американың 9 қазанда №135 рұқсат қағазын беруі осыған жалғасып кетті, бірақ басқа себеппен.
Бұл Ресейдің қоймасы толды дегеннен емес, Американың өз қоймасы босап қалғаннан болды. Шығыс жағалауында дизель қоры 37 жылда болмаған аз деңгейге түсіп, 21,9 млн баррельге жеткен, бағасы 6,38 доллардан асқан. Тәулігіне 4 млн баррель жағатын елге бұл бар болғаны 5 күндік қор. Содан Трамп амалсыздан OFAC арқылы №135 лицензияны шығарды. Оның мәні — Ресейдің дизельін 2027 жылдың 7 сәуіріне дейін кіргізуге болады, бірақ ақшасын Орталық банкке аударуға болмайды. Яғни отыныңды аламын, ақшаңды өзімде ұстаймын деген сөз. 300 мың тонна — Америка үшін жарты күндік отын ғана, бағаны бір аптаға салқындатады.
Сөйтіп қарасаң, біздің 77 мың тоннамыз — Ресейдің молшылығынан емес, екі жақтың тапшылығы түйіскен жер. Біз 95% акцизбен өз зауытымызды тиімсіз қылдық, ал Ресей қоймасы толып, отынын сыртқа лақтыруға мәжбүр болды. Екеуі бір-бірін тауып тұр, бірақ бұл уақытша ғана. Егер Америка Ресейдің дизельін өзіне қарай тарта бастаса, бізге келетін көлем азаюы да мүмкін, өйткені қымбат жаққа сатқан Ресейге тиімдірек.
Сондықтан қаңтарда акциз қайта 50%-ға түссе, өз отынымызға қайта дем кіреді. Ал Ресейде қор таусылса, бүгінгі 77 мың тонна ертең жоқ болуы мүмкін.
