Ақмолада қытайлық компания алтын іздейді деген – кішкентай ғана хабар болып көрінген. Бірақ оның артында үлкен сұрақ тұр: Қазақстан алтынды қалай қазып жатыр және ертең литийді қалай қазады? Себебі алда сирек металдар бойынша триллион теңгенің келісімшарттары тұр. Алтын – соған дейінгі жаттығу ғана.
Не белгілі?
Өнеркәсіп министрлігінің ресми дерегі: Қазақстанның мемлекеттік балансында 374 алтын кен орны бар, жалпы қоры – 2 369 тонна. Былтыр ғана 5 жаңа кен орны табылып, 98 тонна қор қосылды. Өндіріс бойынша әлемде 14-орындамыз. 2025 жылы 71,2 тонна аффинирленген алтын өндірдік. Министрліктің есебінше, осы қарқынмен алтын қоры 30 жылға жетеді. Осы қорды көбейту үшін мемлекет жаңа учаскелер беріп жатыр. Солардың бірі – Шортанды ауданындағы «Перспективный-2».
3 мамыр 2026 жылы қытайлық инвесторларға тиесілі Central Asia Kaisheng Minerals & Energy International Group Ltd компаниясы 22 блокқа (47,52 шаршы км) барлау лицензиясын алды. Жоспар – 10 мың метр бұрғылау, 165-170 ұңғыма қазу, 304 сынама алу. Учаске Жолымбет кентінен 3 км жерде, «Алтыналмас» қазып жатқан ауданда орналасқан.
Проблема неде?
Мәселе алтынның бар-жоғында емес, оны қазып алғаннан кейін не қалатынында. ШҚО-дағы бір ғана заңсыз учаскеде 18,2 гектар жер бүлініп, орман қоры жойылды. Мамандардың есебінше, оны қалпына келтіру жүздеген миллион теңге тұрады.
Заң бар: компания кеткен соң 8 айда рекультивация басталып, 15 жылда бітуі керек. Бірақ іс жүзінде жүздеген гектар ашық карьер сол күйі қалады. Себебі кепілдік механизмі жоқ.
Әлем қалай істейді?
Канада мен Австралияда компания күрек тигізбес бұрын рекультивацияның толық құнын банкке кепілдік ретінде салады. Канаданың Юкон аймағында ғана мемлекетте 33 млн доллар кепілдік жиналып тұр. Кепілдік жоқ – лицензия жоқ. Екінші талап – біртіндеп қалпына келтіру. Бір карьер бітсе, екіншісі қазылып жатқанда біріншісіне бірден ағаш егіледі.
Бізде бұл әлі ерікті. RG Gold 100 мың қарағай егіп, Нархоз университеті Phytocapture технологиясын сынап жатыр. Бірақ бұл – міндет емес, бастама ғана.
Неге қазір реттеу керек?
Себебі алтын – ең оңайы. Ал литий, кобальт, вольфрам өндіру химиясы мен су шығыны жағынан одан он есе ауыр. Егер біз бүгін «Перспективный-2» сияқты 47 шаршы км-лік шағын учаскеде кепілдік, біртіндеп қалпына келтіру, ашық реестр деген үш талапты бекітпесек, ертең литийге келген миллиард долларлық инвесторға ешқандай талап қоя алмаймыз.
Сарапшылар айтады: Экологтардың айтуынша, алтындағы қателікті 300 млнға түзете аласың. Литийдегі қателікті 100 жылда да түзете алмайсың. Сондықтан заңды алтында сынап көру керек. Ал келесі сарапшы Мақсат Халықтың айтуынша, инвесторға жер қойнауы емес, ереже маңызды. Ереже қатаң әрі әділ болса, сапалы инвестор келеді. Ереже жоқ болса, алыпсатар келеді.
Түйін
374 кен орны, 2 369 тонна алтын – бұл 30 жылдық қор. Бірақ әр қазған шұңқырдың орнында 15 жылдан кейін не қалады – орман ба, тақыр ма? Осы сұраққа жауап бермей, сирек металдар туралы бірде-бір ірі келісімшартқа қол қоюға болмайды. Алтын – жаттығу. Нағыз күрес енді басталады.
