Тоғыз айда мемлекет қазынасына 20,2 триллион теңге түсті. Жоспар 98,5 пайызға орындалды. Бұл туралы Қаржы министрі Мәди Тәкиев айтты.
Былтырмен салыстырғанда түсім 2,8 триллионға көбейген. Республикалық қазынаның өзі 26 пайызға өскен.Министр өсімді сыртқы нарықтағы бағаның қымбаттауымен және сауданың жандануымен байланыстырды.Сатылған тауар мен қызмет көлемі 19,7 триллион теңгеге өстіКәсіпкерлерге 811,5 миллиард теңге қосылған құн салығы қайтарылдыКеденнен түскен алым 3,9 триллионға жетті, 706 миллиардқа көбейді1,2 миллион транзиттік декларация рәсімделді, былтырдан 18 пайызға көп.
Осы өсімнің есебінен Үкімет келесі жылы өңірлерге берілетін көмекті 1,2 триллион теңгеге көбейтпек.
Бұл – «Жалпы сипаттағы трансферттер туралы» заң аясында жасалады. Ақша Ұлттық қордан емес, ішкі кіріс есебінен жабылады.
Ақша қайдан келеді? Қаржы министрлігі 4 көзді атады:
- Салық түсімінің өсуі. Салықтан түскен ақша былтырдан 3 триллионға немесе 30,3 пайызға көп. Бұған экспорт бағасы мен сауда айналымының өсуі себеп.
- ҚҚС-тың өсуі. Сауда айналымы өскен соң ҚҚС-тан түсім 1,2 триллионнан аса көбейді.
- Кеден мен транзит. Сыртқы сауда жанданып, транзит 18 пайызға өскен соң кеденнен қосымша табыс түсті.
- Цифрландыру және үнем. Мектепті қаржыландыруды цифрландыру, медициналық сақтандырудағы антифрод-бақылау жүздеген миллиардты үнемдеуге мүмкіндік берді.Бұл шаралардың бәрі өңірлердің қаржылық дербестігін арттыруға бағытталған делінеді.
Бірақ шын мәнінде керісінше болып тұр
Өңірлер ақша жинай алмай отыр Орталық қазына толып жатқанда, өңірлердің қоржыны жұқа. Жергілікті қазына 6,9 триллион жинады. Бұл жоспардың 96,1 пайызы ғана. 278 миллиард жетпей қалды.
Тоғыз облыс жоспарды орындай алмады. Әсіресе Атырау, Павлодар, Маңғыстауда олқылық көп. Бұрын бұл өңірлер орталыққа ақша беретін донор еді.Шығыс та мардымсыз. Мемлекет 26,2 триллион жұмсады. Соның 5,3 триллионы зейнетақы мен жәрдемақыға, 4,4 триллионы өңірлерге көмекке кетті. Ал өңірлердің өзі 11,9 триллионның 458 миллиардын игере алмады.
Салмақ Алматы мен Астанаға түседі
Министр келесі жылы өңірлерге көмек 1,2 триллионға өседі деді. Мұнайлы өңірлердің өзі жоспарды орындай алмай отырғанда, бар ауыртпалық екі қалаға түседі. Қазірдің өзінде ел қазынасының тең жартысынан көбі осы екі қаладан түседі. Ал салық өссе, олардың да шамасы таусылады. Бұл донорлық жүйенің шаршағанын көрсетеді.
Үкіметте тетік бар ма?
Бар, бірақ қолданбай отыр. Донорларды шаршатпаудың әлемде сыналған 3 жолы бар.
- Салықты өңірде қалдыру. Қазір Алматы мен Астана жинаған салықтың 80 пайызын орталыққа береді, өзіне 20 пайызы қалады. Әлемде 50/50 қағидасы бар. Корпоративтік табыс салығы мен ҚҚС-тың бір бөлігі өңірде қалса, Алматы бюджеті екі есе өсер еді. Сонда әкім кәсіпкерді қудаламай, көбейтуге мүдделі болады. Үкімет орталық ақшадан айырылғысы келмейді.
- Көлденең теңестіру. Қазір жүйе тік: Алматы – Астана – Маңғыстау. Астана ортада ақшаны ұстап қалады. Дұрысы көлденең: арнайы қорға түседі, қор ашық бөледі. Германия, Канадада осылай. Бізде Бюджет кодексіне 2023 жылы осы норма енгізілмек болды, бірақ Қаржы министрлігі тоқтатты.
- Трансферт емес, жеңілдік. 9 өңір жоспарды орындамады деген – ол жерде бизнес жоқ деген сөз. Жылда 1,2 триллион трансферт бергенше, салықтық жеңілдік берсе, бизнес өзі барады. Атырауға мұнайға емес, өңдеуге жеңілдік берсе, Павлодарға энергетикаға жеңілдік берсе, олар қайта донорға айналады. Қазір трансферт алу оңай, салық жинау қиын болған соң өңірлер «ақша сұрайтын» күйге түсті.
Неге қолданбай отыр?
Себебі трансферт – оңай басқару құралы. Әкімді «ақша беремін, тыңда» деп ұстау оңай. Ал салықты өңірде қалдырсаң, әкім дербес болып кетеді. Сондықтан Тәкиев «трансферт 1,2 триллионға өседі» дейді. Бұл мәселені шешу емес. Донорлар шаршай береді, көмек сұрайтындар көбейе береді.
