Қаржының тілі – есеппен сөйлейді. Бүгінгі есеп өңірлік теңсіздіктің ушыққанын көрсетіп отыр. Елімізде небәрі төрт донор бар: Алматы, Астана, Атырау, Маңғыстау. Кеше сол төртеу қазынаны асырап келсе, бүгін екеуі – Атырау мен Маңғыстау межеленген белестен аса алмай тұр. Алматы жалғыз өзі аударымның елу бес пайызын көтеріп келеді.
Вице-премьер Серік Жұманғарин осы ахуалды ашық айтты. Теңге тым нығайып кеткендіктен, импорттан түсетін салық кеміді, экспорттаушылар кірісінен айырылды деді. Қосылған құн салығы тоқсан пайызға ғана орындалды, ал айыппұлдан түскен кіріс жоспардан қырық үш пайызға асып түсті.
Неге қазына жұқарды?
Себебі теңге бес жүз жиырма емес, төрт жүз жетпіс. Жүз долларлық импортты алайық. Бес жүз жиырмада салық сегіз мың үш жүз жиырма теңге, төрт жүз жетпісте жеті мың бес жүз жиырма теңге. Он теңгеге нығайса, бюджет жетпіс миллиардтан қағылады.
Атырау мұнайын алпыс долларға сатса, бес жүз жиырмада отыз бір мың екі жүз теңге алар еді, төрт жүз жетпісте жиырма сегіз мың екі жүз алады. Әр доллардан үш мың теңге кем түседі. Нығайтқан – экономика емес, сырттан келген артық доллар. Пайдасы – бағаны тежеу, залалы – қазына мен өндірушіге салмақ.
Жұманғарин қай тұста жаңылысты?
Айтарын ашық айтқаны үшін вице-премьерге әділ болу керек. Теңгенің тым нығайғанын, соның кесірінен қазынаның жұқарып отырғанын Үкімет алғаш рет мойындады. Бұл – ақталу емес, ахуалды түзетуге жасалған қадам.Дегенмен, есептегі үш түйінді байқамау мүмкін емес.
Бірінші – валюта мен салық екі бөлек кетті. Салық он алты пайызға көтерілгенде теңге бес жүз жиырма болады деп жоспарланды. Нарық төрт жүз жетпісте тұр. Арадағы алшақтық жеті жүз миллиардтың орнын ойсыратып тұр. Бекітетін бір есеп, өндіретін басқа есеп болса, қазынаның шайқалуы заңдылық.
Екінші – тұрақты кіріс пен бір реттік кіріс шатасты. Қосылған құн салығы тоқсан пайызға ғана орындалса, айыппұл мен санкция қырық үш пайызға артық түсті. Бүгінгі толықтықты кәсіптің өсімі емес, айыппұл жауып тұр. Айыппұл – бір күндік дауа, өсім – ұзақ мерзімдік тірек. Тіректі бір күндік дауамен алмастыруға болмайды.
Үшінші – донорға деген көзқарас. Қазіргі қағидат бойынша артық жинаған өңірдің ертеңгі жоспары өсе береді. Атырау үш жүз берсе, ертең үш жүз елу сұралады, артығы түгел орталыққа кетеді.
Мұндайда өңірде ынта қала ма?
Содан болар, төрт донордың екеуі бүгінде межеленген белестен аса алмай тұр. Бұл – министрдің жеке басына сын емес, жүйенің кемшілігі. Үш жылда не болады? Осы бетімен кетсе, төрт донордан екеу ғана қалады. 2027 жылы Атырау мен Маңғыстау донорлықтан шығады. Қалады – Алматы мен Астана. 2029 жылға қарай республиканы екі қала ғана асырайтын күйге жетуіміз мүмкін.
Донор азайса, орталықтан берілетін көмек көбейеді. Көмек көбейсе, донор тағы азаяды. Тұйық шеңбер. Не істеу керек? Квазимемлекеттік қарызды ішкі нарыққа шашпай, тікелей сыртқа төлету. Донорға әділ қағидат орнату: артық жинағанның жартысы өзіне қалуы тиіс. Жоспарды бағамға бейімдеу. Олай болмаса, теңге нығайған сайын қазына жұқара береді.
