Қазақстан Құрылтайы ЕАЭО келісімін қарап жатыр. Құжат – одақ ішінде бағалы қағазды өзара орналастыру туралы. Алғаш рет 2025 жылғы қаңтарда Алматыда қол қойылған.Ратификацияны Ресей, Беларусь, Қырғызстан аяқтады, Армения үкіметі мақұлдады. Енді кезек Қазақстанда. Келісім не береді?
Қағидасы қарапайым: өз елінде жоғары санатта тұрған қағазды одақтың басқа биржасында қайта тіркеусіз шығара аласың.KASE мен AIX үшін бұл – Ресей мен Беларусь эмитенттеріне есік ашылады деген сөз.
Неге бәрі Ресей дейді, ал Беларусь маңыздырақ?
Ресейдің қонырауы бар. Компаниясы ірі, бірақ санкциялық шлейфпен келеді. Оны Euroclear қабылдамайды, депозитарий сақ болады. Сұрақ көп, шуы көп.Беларусь – керісінше, пайда. Минскіде жоғары санатта 15-ке жуық ірі эмитент бар – банк, химия, агро. Оларға саясат емес, доллар керек. Беларусь биржасында валюта өтімділігі жоқ, KASE-те бар.
Сондықтан алғашқы өтінімді беларустар беруі мүмкін.Бұған дейін не болған? 13,1% сабағы2018 жылы KASE мен Мосбиржа келісті: Мосбиржа KASE-нің 20%-на дейін сатып алады, орнына IT береді.
2020 жылы 13,1% жинады. Құны – 12 млрд теңге.2024 жылы 12 маусымда АҚШ Мосбиржаны SDN тізіміне енгізді. Санкция түсе салысымен KASE мен AIX-ті қосу жобасы тоқтап қалды. Формальды түрде 13,1% болғандықтан KASE-ге тікелей санкция тимеді, бірақ тәуекел өсті.11 қазан 2024 – Мосбиржа KASE акционері емес. Тізімнен өшірілді. KASE үлесті өзі кері сатып алып, қазынашылыққа алды. Сондықтан «кімге сатылды?» дегенде аты аталмайды – сатып алушы сырттан келген инвестор емес, биржаның өзі.
Үкімет енді қалай сақтанбақ?
Жаңа келісім – осы қателікті қайталамау үшін жасалған. Бұрынғысы – капиталға кіру еді, ресейлік биржа KASE-нің иесі болды. Қазіргісі – капиталға кірмейді, тек қағазды тіркейді. Үш сақтандырғыш бар: Иелік жоқ.
Мосбиржа KASE-ге акционер болмайды. KASE-те тек «Лукойл» сияқты компания тіркелуі мүмкін. Ертең санкция түссе, компания делистинг болады, биржа аман қалады. Тек жоғары санат. Екінші эшелон өтпейді. Екі жақты сүзгі. KASE өзі шешеді, қаласа қабылдамайды. Ұлттық банк пен реттеуші вето қоя алады.Формула: биржаны сатпа, қағазды ғана кіргіз.
Бұл қалай істейді және бізге не береді?
Тәртібі оңай: өтінішті эмитент береді, KASE немесе AIX шешеді, екі күнде жария болады.Пайдасы үш жағынан:
Бірінші – таңдау. KASE-те қазір 100-ден аса эмитент болса, ертең 120 болуы мүмкін.
Екінші – бәсеке. KASE мен AIX листинг үшін таласады, қызмет жақсарады.
Үшінші – біздің компанияларға Мәскеу жолы ашылады, өйткені Ресей базары он есе үлкен.Ал қатері қандай? Нарық қатысушыларының 52%-ы сұраныс аз деп қорқады – бұл IBC Global индексі. Егер өтімділік Мәскеуге кетсе, KASE таязданып қалуы мүмкін.Тағы екі сұрақ ашық тұр: дивидендке салық қалай салынады және валюталық бақылау қалай болады. Санкциялық қағазды KASE қалай сүзгіден өткізеді – ережеде әлі жазылмаған. Не болады?
Келісім барлық елде бекітілген соң ғана күшіне енеді. Мерзімді ең баяу ел анықтайды – қазір ол Қазақстан. Әсері бірден болмайды. Алғашқы жылы ірілер ғана көрінеді. Допуск бар деген сөз – сұраныс бар деген сөз емес.Бірақ тренд анық: ЕАЭО бос орын мен бос ақшаны жалғамақ. Қазақстан үшін сұрақ – біз қабылдаушы алаң боламыз ба, әлде донор болып, эмитенттерімізді Мәскеуге береміз бе? Бұған жауап Құрылтайда емес, ертеңгі саудада беріледі.
Нарықта пікір екіге жарылған. Ешкім «керемет болады» демейді, бәрі «тәуекелі бар, бірақ басқа жол жоқ» дейді.
- Оптимистер – брокерлер мен KASE-ге жақындар:»Бізге эмитент жетпей тұр. KASE-те 100 эмитент бар, соның 20-сы ғана өтімді. Беларусьтен 10-15 жаңа қағаз келсе, жеке инвестордың таңдауы көбейеді. Бұл – диверсификация.»Олардың дәлелі: Беларусьте шынымен валюта жетіспейді. Оларға KASE керек.
- Пессимистер – IBC Global және тәуелсіз сарапшылар:Олар сауалнама жасаған – нарық қатысушыларының 52%-ы сұраныс аз деп қорқады.Дәйегі: «Допуск бар деген сөз – сатып алушы бар деген сөз емес. KASE-те ақша аз. Егер біздің «Қазақмыс», «Halyk» сияқты ірілер Мәскеуге кетсе, өтімділік кері кетеді. KASE таязданып қалады.»
- Дивидендке қосарланған салық қалай болады? Валюталық бақылау қай елдің ережесімен жүреді? Санкциялық қағазды KASE қалай сүзеді?
Келісімде бұл жазылмаған. Онда тек «өзара рұқсат береміз» деп тұр. Ал кімді кіргіземіз, кімді кіргізбейміз – ол KASE-нің ішкі ережесінде болуы керек. Қазір KASE-те ондай сүзгі жоқ.
Егер компанияның өзі санкцияда болса ше?Егер компания таза, бірақ иесі санкцияда болса ше? Осыны кім шешеді?
Заң емес, KASE мен Ұлттық банк шешеді. Сол үшін сарапшылар: «Келісім – тек қаңқа. Еті мен қанын KASE мен Ұлттық банк жазады. Нағыз шайқас сол жерде болады» дейді.Ал түйіні не? Бұл – біз қабылдаушымыз ба, донормыз ба деген таңдау.
Егер KASE арзан ақша, көп инвестор бере алса – беларустар бізге келеді, біз ұтамыз.Егер бере алмаса – керісінше, біздің Halyk, Қазақмыс сияқты ірілер Мәскеуге кетеді. Сонда KASE бос қалады, Мәскеу толығады. Дәл осы теңге қайда ауатынын келісім емес, ертеңгі сауда шешеді.
