ЕАЭО аясында ортақ нарық жарияланғанымен, Ресей және басқа да серіктес елдер тарапынан қазақстандық тауарларға (мысалы, ет, сүт, ұн, алкоголь өнімдеріне) әртүрлі техникалық, фитосанитарлық және жасырын шектеулер жиі қойылады.
Сауда министрлігі бұл кедергілерді Еуразиялық экономикалық комиссия (ЕЭК) деңгейінде даулап, Қазақстан кәсіпкерлерінің құқығын қорғайды. Дегенмен, сарапшылар мен БАҚ бұл күрестің өте күрделі екенін және ЕЭК тарапынан Қазақстан көтерген мәселелердің барлығы бірдей қолдау таппайтынын жиі сынайды.
Біз көтерген 30 мәселенің 2-уі ғана шешілді. Қалғаны – 4 жылдан бері қағазда жүр.
2022-2026 жылдары Қазақстан Еуразиялық экономикалық комиссияға (ЕЭК) 60 шағым түсірді. Соның 30-ы – тікелей Сауда және интеграция министрлігінің жұмысы: кеден, техникалық реттеу, мемлекеттік сатып алу, тарифтен тыс кедергілер.
Нәтиже қандай?
30-дан тек 2-уі ғана «кедергі жойылды» деген мәртебе алды. Біреуі – «жойылып жатыр» деп 4 жылдан бері ілулі тұр. Қалған 27-сі – әлі талдануда, қаралуда, жауап берумен шектелген. Мәселен, Ресейдің тауарды әкетуге рұқсат беру тәртібіне қарсы Қазақстан 2022 жылдың маусымында шағымданған. 4 жыл өтті – әлі «процесте» тұр.
Бұл нені көрсетеді?
Бұл – өтініш жазу бар да, оны өткізу жоқ деген сөз. Сауда дипломатиясының әлсіздігі. Қағаз жүзінде бәрі дұрыс: министрлік 20 рет Ресейдің астыққа, ағашқа, қантқа салған тыйымына, 6 рет сертификатты танымауына, 2 рет госсатып алудан шеттетуіне шағымданған. Бірақ ЕЭК-те дауыс өтпейді.Неге?
Бірінші – маман әлсіз. ЕЭК – құқықтық майдан. Ол жерде «бізге қиын болып жатыр» деген сөз өтпейді. Одақ шартының қай бабы, қай тармағы бұзылды – соны дәлелмен ұру керек. Біздің өтініштер көбіне экономикалық шағым күйінде қалып қояды, құқықтық соққыға айналмайды.
Екінші – келісімшарт дипломатиясы жоқ. Ресей 26 шағымын Қазақстанға қарсы қойған. Бірақ оның ешқайсысы да «жойылды» мәртебесіне жеткен жоқ. Яғни, екі жақ бір-бірін тежеп, сауданы саяси саудаға айналдырған. Бұл – тартыс. Ал тартыста жеңетін – құжаты мықты, кулуарда келісе алатын жақ.
Үшінші – кіріптарлық. 2026 жылдың 4 айында Қазақстан импортының 31,8%-ы – Ресейден. Экспорттың 8,4%-ы ғана Ресейге кетеді. 2025-те импорт 29,6% еді, кіріптарлық күшейіп барады. Саудада тәуелді тараптың дауысы әлсіз шығады. Мұны Мәскеу жақсы біледі. Салыстырыңыз: Армения Қазақстанға бірде-бір шағым түсірмеген. Беларусь – 1 ғана. Қырғызстан – 4. Ал біз Ресейге 30 шағым түсіріп, 2-уін ғана өткіздік.ЕЭК-тің өз мониторингіндегі 19 кедергінің 14-і, яғни 73,7%-ы – Ресейдің кедергісі. Проблема Ресейде екеніне Комиссияның өзі келіседі. Бірақ оны алдырып тастайтын механизмді іске қоса алмай отырған – біздің Саудамин.
Түйін:
Мәселе ЕЭК-те емес, Астанада. Сауда министрлігі шағымды көп жазады, бірақ оны жеңіске жеткізе алмайды. Нәтиже – қазақстандық кәсіпкер Ресейге тауарын өткізе алмайды, қайта сертификаттауға ақша шашады, госсатып алуға кірмейді. Егер 30 шағымның 28-і 4 жыл бойы қағазда шаң басып жатса, бұл енді Комиссияның емес, біздің сауда дипломатиясының диагнозы.
