Қазақстан жеке тұлғалардың көлік әкелуіне, ЭПТС беруге және утильсбор төлеуге бақылауды күшейтіп жатыр. Бұған себеп – Қытайдан келетін импорттың рекордтық өсуі және екі ел статистикасының 2025 жылы 23,2 мың көлік пен $1,5 млрд-қа алшақтауы. Әңгіме тек Қазақстанның емес, бүкіл ЕАЭО-ның мүддесі туралы болып отыр.
Статистика неге $1,5 млрд-қа алшақ?
Қытай дерегі: 2025 жылы Қазақстанға 187 мың жеңіл көлік жібердік, құны $2,9 млрд.
Қазақстан дерегі:
Қытайдан 163,8 мың жеңіл көлік келді, құны $1,4 млрд.Айырма – 23,2 мың көлік және $1,5 млрд. Айта кетейік, БАҚ-та жүрген 211,5 мың деген сан – барлық көліктер (жүк көлігімен қоса). Жеңіл көлік бойынша салыстыру үшін 187 мың деген көрсеткіш алынады.
Мұндай алшақтық бұрын да болған:
2024 жылы 117,7 мыңға қарсы 70,9 мың, 2023 жылы 90,6 мыңға қарсы 55,2 мың. Ақшалай алшақтық 2023 жылы $710 млн, 2024 жылы $1 млрд болған.Бұл айырмашылықты бірден «ұрлық» немесе «бюджет шығыны» деуге болмайды. Екі елдің есептеу әдісі, тіркеу уақыты, жеткізу базисі әртүрлі. Бірақ сұрақ тудыратыны анық.Қытай нарықтың 70%-ын алды2025 жылы Қазақстан 236,9 мың жеңіл көлік импорттады, оның 163,8 мыңы Қытайдан. Қытайдың үлесі 69,2%-ға жетті.
Салыстыру үшін:
2024 жылы 46,9%, 2023 жылы 34,6% болатын.Баға да арзандап барады: импорттың орташа бағасы 2023 жылы $19,5 мың болса, 2025 жылы $11,9 мыңға түсті. Қытайдан келген көліктердің орташа бағасы тіпті $8,6 мың.
Қазақстан тек өзін емес, ЕАЭО-ны қорғап отыр
ЕАЭО-да ортақ кедендік баж бар. Егер көлік Қазақстанға «жеке басыма» деп арзан бағамен, толық төлемсіз кіріп кетсе, ол ертең Ресейге, Беларуське, Қырғызстанға кедергісіз өтіп кетеді. Бұл схема қазір Қырғызстан арқылы жүріп жатыр. 2026 жылдың 8 айында ғана Қырғызстаннан Ресейге 47,8 мың жаңа көлік реэкспортталған, бұл былтырдан 2,5 есе көп. Грузиядан Қырғызстанға $551 млн-ға 14,7 мың қымбат көлік кіріп, бірақ елде қалмай, Ресейге кетіп жатыр.
Қазақстан дәл осындай тесікті өз аумағында жауып жатыр.Өзімізді қаншалықты қамтамасыз етеміз?Қазақстан: 2025 жылы рекорд – 171 мыңнан астам көлік шығарылды. Қазақстан автокөлік одағының мәліметінше, сатылған көліктердің 69%-ы отандық құрастыру. Бұл – Қостанайдағы Allur, Алматыдағы Hyundai Trans Kazakhstan және Astana Motors, Сарандағы QazTehna зауыттары. Бірақ бұл – ірі торапты құрастыру. Нақты локализация 30-40% ғана.
Мотор, қорап, электроника әлі шеттен келеді. Сондықтан құрастырудан 70% жапқанымызбен, технологиядан тәуелдіміз. ЕАЭО: Одақ жылына 1,2-1,4 млн жаңа жеңіл көлік тұтынады. Оның 700-900 мыңын Ресей (АвтоВАЗ, Haval), 171 мыңын Қазақстан, 30-40 мыңын Беларусь (BelGee) береді. Яғни, құрастыру бойынша Одақ өзін 80-85%-ға қамтамасыз етеді. Ал терең өндіріс, технология бойынша – 50%-дан төмен. Осы 15-20% бос орынды Қытай толтырып жатыр. Қазақстанда қытай брендтерінің үлесі 2020 жылы 2% болса, 2025 жылы 39%-ға жетті.
Ресейде автоөнеркәсіп санкциядан кейін тұралап тұр
Еуропалық брендтер кеткеннен кейін өндіріс 2021 жылғы деңгейге жете алмай отыр. Сұраныс қаныққан соң, қытай экспорты енді Қазақстанға қарай бұрылып отыр. Не өзгерді?22 қыркүйектен бастап: Утильсбор алдын ала төленеді. Бұрын тіркеу кезінде тексерсе, енді шекарадан шығармай тұрып сертификатын сұрайды.
ЭПТС тек 5 жасқа дейін. 5 жылдан асқан көлікке жеке тұлғаға ЭПТС берілмейді. Құжаттағы иесі мен декларациядағы адам бірдей болуы керек.СБКТС жылына 1 рет. Бір адам жылына бір-ақ рет қауіпсіздік сертификатын ала алады. Талқылауда жүрген жобалар: Евро-4-тен Евро-5-ке көшу, 5 жылдық шектеуді заңмен бекіту, көлікті тек әкелген адамның атына тіркеу. Бюджет қанша жоғалтуы мүмкін? Шартты есепНақты шығынды есептеу мүмкін емес, бірақ ауқымын көрсету үшін: 2023 жылы 159,3 мың көліктен бюджет 385,9 млрд теңге алған, орташа бір көліктен 2,4 млн теңге. Осыны 2025 жылғы 23,2 мың айырмаға салсақ – 56,2 млрд теңге шығады.
Екінші есеп: 23,2 мың көлік $8,6 мыңнан = $198,9 млн. Кеден бажы 0-18% + ҚҚС 12% болса, $23,9-64 млн немесе 12,4-33,4 млрд теңге. Жеке әкелуге 48-54% деген басқа ставка бар. Бұл есептер тек иллюстрация, нақты шығын емес. Бірақ кедендік құнды дұрыс анықтау, жеке және коммерциялық әкелуді ажырату неге маңызды екенін көрсетеді.
