Қазақстанда қарызы бар адамның есепшотындағы барлық қаржыны сыпырып алуға тыйым салынбақ. Ұлттық банк борышкердің есепшотында тіршілігіне жетерлік 101,7 мың теңге қалдыру туралы бастаманы қостады. Бұл туралы Ұлттық банк төрағасының орынбасары Данияр Вагапов депутат Алмас Мұхамедовтің сауалына берген жауабында айтты.
Реттеуші мекеме тиісті ұсынысын Әділет министрлігіне жолдап үлгерген.Бірақ мұны нағыз жанашырлық деп қабылдауға бола ма?Қазіргі жай қалай?Қазір заң екіұдай. Қарызды банк өзі өндірсе, ол жеке адамның есепшотында ай сайын екі күнкөріс деңгейін – 101,7 мың теңгені қалдыруға міндетті.
Ал қарызды сот орындаушысы өндірсе, олай емес. Мысалы, алимент немесе сот шешімімен түскен қаулы болса, банк сот орындаушысы көрсеткен соманы түгел ұстап қалады. Көп жағдайда сот орындаушылары борышкердің барлық банктегі барлық есепшотын қарыздың толық сомасына жауып тастайды. Қарызы 100 мың болса, төрт банктегі 400 мың теңгесі түгел бұғатталып, адам тиынсыз қалады.
Ұлттық банк нені сылтауратып отыр?
Сарапқа салсақ, Ұлттық банктің бұл ұсынысы – шын жанашырлықтан емес, амалдың жоқтығынан туған қадам.
Біріншіден, жауапкершіліктен сытылу. Вагаповтың сөзіне қарасақ: «Өз берешегімізді өндіргенде 101 мыңды қалдырамыз. Ал сот орындаушысы жапса – біз тек орындаушымыз». Сөйтіп, жұрттың банкке деген өкпесін сот орындаушыларына аударып отыр.
Екіншіден, текетірестен қашу. Сот орындаушылары – Әділет министрлігінің қарамағында. Олардың қалай жабатынын Ұлттық банк реттей алмайды. Сол себепті допты Әділетке лақтырып, «заңды түзетейік» деп отыр.
Үшіншіден, әлеуметтік жарылыстан сескену. Елде 8 миллионнан астам адамның мойнында несие бар. Егер адамның соңғы 20 мыңын да алып қойса, ол күн көре алмайды, жұмыс істей алмайды. Бұл қылмыстың көбеюіне, тіршіліктің тұралауына әкеледі. Мемлекетке де тиімсіз.
Ұлттық банк не дейді?
Бірнеше есепшоты бар борышкердің тек бір есепшоты, қарыз сомасы көлемінде ғана жабылсын; Банктерге артық жабу туралы қаулыларды кері қайтаруға құқық берілсін; Заңда «сот орындаушысы өндіргенде де есепшотта күнкөріс деңгейі қалуы керек» деп тайға таңба басқандай жазылсын.
Бұл 8 млн борышкердің жауапкершілігін жеңілдетпей ме?
Бұл қарызды кешіру емес. 101 мың теңге «қарызыңды төлемей-ақ қой» деген сөз емес, «аштан өлме, жұмыс істеп, қарызыңды қайтар» деген сөз. Қазір адамның 4 шотындағы 400 мыңы түгел жабылса, ол жұмысқа бара алмайды, табыс таба алмайды, қарызды мүлде қайтара алмайды. Банк те, мемлекет те ұтылады.
Жаңа жүйеде шотында 101 мың қалады – нан-шайына жетеді, ал одан асқан ақшасы автоматты түрде ұсталып отырады. Экономикалық логика қарапайым: аш адам қарыз қайтармайды, тірі адам ғана қарыз қайтарады. Сондықтан бұл жауапкершілікті жеңілдету емес, жауапкершілікті орындауға жағдай жасау.
