Қазіргі Қазақстанға қандай мамандық керек деген мәселе күн тәртібінен түскен емес. Ең жоғары сұранысқа ие мамандар — инженер-техникалық қызметкерлер, IT мамандары, медицина және өндіріс саласының мамандары. Экономиканың цифрлануы мен өндірісті дамытуға байланысты инженерлер, құрылысшылар, IT-мамандар, сондай-ақ, логоистика және сатылым менеджерлері аса қажет.
1950-60 жылдары техникалық салаға көбірек ден қойған қоғамға қазір гуманитарлық бағыт жақын болып кетті. Мұны әлеуметтік желідегі пікірлердің беталысы байқатып қойды. Кейде бір-бірінің бетін жыртып жатқан пікірлерді көріп, «бұлар қай кезде жұмыс істейді » деп қаласын.
Академик Досым Сүлеев осыдан біраз бұрын 1940-1960 жылдардағы индустриялық ландшафтагы өзгерістер инженер болсам деп армандағандардың санын еселеп артырғанын еске түсірген болатын. Олар ЖОО-дан кейін сол кезде Қазақстанда салынған қырық қаланың бірінен жұмыс табарына сенімді болды. Ал қазір жағдай басқаша. Қазіргі әсер бүкіл қазақ даласы би билеп, ән салып тұратындай жағдай қалыптасқан. Басқаша айтқанда бүгінгі қазаққа физик, математик болғаннан лирик, әншші болған маңызды.
Мемлекет басшысы өзінің жақында сөйлеген сөзінде гуманитарийлердің үстемдігіне алаңдаушылық білдіріп, «техника мен өндірістік процестерге қарай эволюция» және ұлт менталитетін тиісінше өзгерту қажеттігі туралы мәлімдеді.
Атақты математик Асқар Жұмаділдаевты білмейтін қазақ жоқ. Сол академик сұхбаттарының бірінде «Әлем көшбасшыларының қатарына қандай елдер кірді?» деген сұрақ қойып, оған: «Бу машиналарын, электрді ойлап тапқандар, компьютерлерді ойлап тапқандар. Ал өз шырынында пісуді жалғастырып, аңыздарымен, өлеңдерімен және әндерімен мақтанатындар соншалықты артта қалған» деп өзі жауап берген.
Академиктің өткен жылдың соңында берген сұхбаты әлеуметтік желілердің қазақ тілді сегментінде үлкен резонанс туғызды, — оның сөздері ұлттық шығармашыл зиялы қауымның көптеген өкілдерін, соның ішінде парламентте отырғандарды және ұлттық-патриоттар деп аталатындарды қатты толқытты. Олар ғалымның қазақ тіліне қатысты пікірлеріне қатты қарсы шықты. Төрт жыл бұрынғы тағы бір сұхбатында академик титулдық этнос өкілдерінің ғылыми-техникалық білімге деген құлшынысы жоқтығын ащы айтты. Мысал ретінде ол елімізде негізінен оқушылар мен олардың ата-аналарына есептелген «OYLA» ғылыми-танымдық журналының («Ойлау» немесе «Ойлау» деп аударуға болады) шығуының тарихын келтірді. Егер оның орыс тіліндегі нұсқасында 13 мың жазылушы болса, қазақ тіліндегі нұсқасы оннан сәл артық немесе мың есе аз. Оның үстіне, ғалымның айтуынша, қазақтар шоу-бизнестің «жұлдыздарының» өмірі туралы әңгімелейтін журналдарды құштарлықпен сатып алады, өткеннің аңыздары мен аңыздары туралы әңгімелерді ашулана оқиды.
Өткен жылы республикамыздың жоғары оқу орындары 208,9 мың жаңа студентті қабылдады. Олардың 176,0 мыңы немесе 84,3 пайызы — қазақтар. Ал егер 12 мыңнан астам шетелдік бірінші курсты алып тастасақ (олар негізінен Түрікменстаннан, Өзбекстаннан және Үндістаннан келген), онда университеттерге түскен қазақстандықтардың арасында титулдық этнос өкілдерінің үлесі одан да жоғары — шамамен 87 пайыз.
Біреулер соңғы санға күмән келтіруі мүмкін. Бірақ, біріншіден, ол Ұлттық статистика бюросының деректері негізінде шығарылған. Екіншіден, мәселе біздің еліміздегі этникалық азшылықтардың жас өскіндері көбінесе жоғары оқу орындарына емес, негізінен өндірістік салалар үшін орта буын мамандарын даярлауға бағдарланған техникалық және кәсіптік білім беру мекемелеріне (ТжКБ) баруында. Мысалы, Қазақстанда орыстарда өткен жылы университеттер мен колледждерді таңдағандардың арақатынасы тиісінше 29,1 және 70,9 пайызды, немістерде — 26,4 және 73,6 пайызды, ұйғырларда — 30,0 және 70,0 пайызды, әзірбайжандарда — 28,5 және 71,5 пайызды, түріктерде — 27,6 және 72,4 пайызды құрады. Сондықтан да жоғары оқу орындарында оқитындар арасында қазақ жастары мен қыздарының үлес салмағы соншалықты жоғары.
Осылайша, олар жоғары оқу орындарының студенттік контингентінің басым бөлігін құрайды. Соңғысы шамамен үштен екісі (63-64 пайыз) «төлеушілерден», яғни оқитындардан, көбінесе ата-ананың ақшасынан құралады. Бұл мамандық таңдау кезінде тек өздерінің немесе ата-аналар жүктеген артықшылықтарына сүйенетін жастар — мемлекеттік тапсырыс шеңберінде оқуға түсетіндерден айырмашылығы, олардың көп бөлігі өздері қалаған жерге емес, гранттар көп болатын және ҰБТ қорытындысы бойынша төмен балл жинаған жерге мемлекет есебінен оқуға мүмкіндік алуға болады.
Мысалы, өткен жылы ЖОО-лар коммерциялық негізде қабылдаған 130,8 мың жасты талдау үшін алатын болсақ, олардың арасында инженерлік, өнеркәсіптік кәсіпорындардағы, энергетикадағы, байланыстағы, көліктегі жұмыспен байланысты мамандықтарды 10,1 мың (7,7 пайыз) ғана таңдаған, құрылыс, сәулет және жерге орналастыру — 3,9 мың (3,0 пайыз), ауыл, су, балық шаруашылығы — 1,2 мың (0,9 пайыз). Басқаша айтқанда, әрбір оныншы ғана өзін материалдық игіліктер өндірісіне арнауға дайын. Сонымен қатар «бизнеске, басқаруға және құқыққа» 27,4 мың немесе екі жарым есе көп түсті. Бұлар шенеуніктерге, экономистерге, заңгерлерге ұмтылатындар. Ал жалпы санның 38,1 мыңы немесе 29,1 пайызы педагогикалық факультеттерге кетті.
Немесе тағы бір салыстыру. «Физика және химия ғылымдары» бағыты бойынша мамандықтарды республиканың түкпір-түкпірінен бар болғаны 241 бірінші курс оқушысы таңдады, ал «тілдер мен әдебиет» — 5,7 мың немесе 24 есе көп (!). Тағы 5,3 мың «төлеушілер» «әлеуметтік ғылымдарды» (саясаттану, әлеуметтану, мәдениеттану, халықаралық қатынастар), 1,6 мыңнан астамы — тарих, философия, дінтануды… Төрт мыңнан астамы өнерге, екі мыңға жуығы журналистикаға баруға шешім қабылдады.
Олар білікті маман бола ала ма, диплом алғаннан кейін оқыған мамандықтары бойынша жұмыс істеуге бара ма? Ал ең басты сұрақ: мемлекет құраушы этностың жас өкілдері табиғи-ғылыми пәндерден, техникалық білімнен және материалдық игіліктер өндірісіне қатысудан бас тартқан елді қандай болашақ күтіп тұр?
