ҚНДРА енгізген жаңа тетік «bail-out» дәуірін жауып, «bail-in» дәуірін ашты. Бұл шешімнің экономика мен салымшы үшін салдары қандай?
2008-2009 жылдарғы жаһандық дағдарыс әлемге бір сабақ берді: «өте үлкен болғандықтан құлауға болмайтын» банктерді салық төлеушінің есебінен құтқару тәуекелді ынталандырады. Қазақстан 15 жылдан кейін осы қорытындыға ресми келді. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі таныстырған жаңа тетік – бұл жай ғана заң емес. Бұл мемлекеттік саясаттың философиясының өзгеруі.
НЕГЕ БҰРЫНҒЫ МОДЕЛЬ ЖҰМЫС ІСТЕМЕДІ?
- Бұрынғы «bail-out» моделінің 3 негізгі кемшілігі болды:
- Моральдық тәуекел. Банк «Қалайда мемлекет құтқарады» деп ойлап, тәуекелді активтерге бара берді.
- Бюджетке жүктеме. 2008-2009 жылдары банктерді сауықтыруға бюджеттен триллиондаған теңге кетті. Бұл ақша инфрақұрылымға, әлеуметке жұмсалуы мүмкін еді.
- Жауапкершіліктің болмауы. Шығынды акционер емес, қарапайым салық төлеуші көтерді.
ҚНДРА төрағасының орынбасары Олжас Қизатовтың сөзі осыны растайды: «Мемлекет жеке меншік иелерінің жауапкершілігін алмастырмауы тиіс».
2. «BAIL-IN» ТЕТІГІ: ШЫҒЫНДЫ КІМ ЖАБАДЫ?
Жаңа модельдің мәні – шығынды өтеу кезегін анық белгілеу. Бұл FSB мен Basel III ұсынған халықаралық стандарт. Алдымен акционерлердің салған капиталы толық «жанып» кетеді. Мысал: 1000 тг шығын болса, банктің 300-400 тг капиталы бірінші есептен шығады. Егер жетпесе, арнайы қарыз құралдарының иелері шығынға батады.
Тек осы екеуі таусылғаннан кейін ғана, және тек жүйе құраушы банк үшін уақытша қолдау қарастырылады. Мақсаты – жүйелі дағдарысты болдырмау, банкке иелік ету емес.Яғни мемлекет енді «демеуші» емес, «соңғы кредитор».
ТӘУЕКЕЛДІ ЕРТЕ КӨРУ: ЖОСПАРЛАУДЫҢ МАҢЫЗЫ
Жаңа заңның ең прогрессивті бөлігі – міндетті қалпына келтіру жоспары. Бұл «өрт сөндіргішті алдын ала дайындау» деген сөз.Әр банк жыл сайын 3 сұраққа жауап беруі тиіс:Біздің осал тұсымыз қай жерде?Капитал азайса, нені бірінші сатамыз?Дағдарыста кім басқарады?Егер жоспар жұмыс істемесе, ҚНДРА + ҰБ + ҚДКБҚ-дан тұратын уақытша әкімшілік келеді. Басқарудан шеттетілу – акционер үшін ең қатты жаза.
САЛЫМШЫ ҰТА МА, ҰТЫЛА МА?
Бұл жерде екіұштылық жоқ.
Жаңа модельдің басты бенефициары – салымшы. ҚНДРА төрағасының орынбасары Дәурен Сәлімбаев атап өткен үшінші қағида: «Банк төлем қабілетсіз деп танылса да, клиент қызметке кідіріссіз қол жеткізеді». Яғни мемлекет банкті емес, жүйені және салымшыны құтқарады. Бұл ретте ҚДКБҚ рөлі артады. Ал қаржы ұйымдарының мінез-құлық қадағалауының күшеюі – Ирина Кушнарева айтқандай – қарыз алушының құқығын қорғайды
РИСКІЛЕР ҚАЙДА?
Тетік тамаша, бірақ 2 тәуекел бар:Нарықтық дүрбелең. Егер орташа банк проблемаға тап болса, салымшы «мемлекет құтқармайды ғой» деп жаппай ақшасын алуы мүмкін. Сондықтан ҚНДРА-ның коммуникациясы өте маңызды.0,2% жарна. Егер мемлекет шығынға батса, оны барлық банктер жабады. Бұл салық сияқты. Нәтижесінде банктер бұл шығынды комиссия, пайыз арқылы клиентке ысыруы мүмкін.
ЖАУАПКЕРШІЛІК ДӘУІРІ
Қазақстан банк секторын «кәмілеттік жасқа» жеткізді. Енді ойын ережесі қарапайым: тәуекеліңді өзің басқар, ұтылсаң өзің жауап бер. Бұл реформа Ұлттық қор мен бюджетті сақтайды. Ал банктерді тиімді басқаруға мәжбүрлейді. Қысқа мерзімде ауыр болуы мүмкін. Бірақ ұзақ мерзімде бұл – тұрақты қаржы жүйесінің жалғыз жолы.
