Сарапшылар «тоннасы 23 мың теңге жеткен отын неге қымбаттап жатыр» деген сауалға жауап іздеп, жанталасып жатыр.
Әлем қайтадан көмірге оралды
Халықаралық энергетикалық агенттіктің болжамынша, 2026 жылы көмірге әлемдік сұраныс 1,2%-ға өсіп, 8,94 млрд тоннаға жетеді. Бұл – тарихтағы рекорд.Неге? Reuters хабарлағандай, Таяу Шығыстағы қақтығыс салдарынан мұнай мен сұйытылған газдың жеткізілімі бұзылды. Еуропа, Жапония, Қытай, Оңтүстік Корея импорты қиындаған елдер электр қуатын көмірмен өндіруге мәжбүр. ХЭА-ның өз болжамы да қателесті: 2026 жылы сұраныс төмендейді деп күткен, бірақ ол керісінше рекорд бұзғалы тұр.
«Келесі жылғы сұраныс Ормуз бұғазына байланысты болады. Егер кеме қатынасы қалпына келсе, 2027 жылы көмірге сұраныс түсуі мүмкін. Ал бұғаз жабық қалса, көмірдің бағасы одан әрі өседі», – деп ескертеді ХЭА.
Қазақстанға жақсы жаңалық па?
Иә де, жоқ та. Бір жағынан сұраныс өсіп тұр. 2026 жылдың 5 айында біз 12,6 млн тонна көмір экспорттадық. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 5%-ға көп. Негізгі сатып алушылар: Ресей, Польша, Нидерланды, Иран, Өзбекстан, Малайзия, Қытай. Әлемде өндіріс 3 жыл қатарынан 9 млрд тоннадан асса да, қор көп ел үшін бұл табыс.Ал екінші жағынан – ішкі нарық.
Бізде жағдай мәз емес.Күз жақындаған сайын әкімдіктер халықты «көмірді алдын ала алыңдар» деп ескертіп жатыр. Тапшылық жоқ, бірақ кезек болуы мүмкін. Ал баға жыл басынан бері 7,9%-ға өсті. Бұл орташа инфляциядан төмен сияқты, бірақ өңірлерде жағдай басқа.
Тоннасы қанша?
- Қарағанды – 16,9 мың теңге
- Өскемен – 17,6 мың теңге
- Петропавл – 22,5 мың теңге
- Түркістан – 23,1 мың теңге – елдегі ең қымбат.
Ең ауыр соққы Ақтөбе облысына тиді:
2025 жылмен салыстырғанда көмір 23,2%-ға қымбаттады. 20 өңірдің 12-сінде баға орташадан жылдам өскен.
Неге қымбат?
Бәсекелестік жоқ. ҚРҚА мәліметі бойынша, көмір нарығы 3-4 ірі компанияның қолында. Бұл – классикалық олигополия.Халыққа көмірдің 2/3 бөлігін ERG және «Қаражыра» сатады.
Электр стансаларына – 81,6%-ын «Богатырь Көмір» мен «Kazakhmys Coal».
Өнеркәсіпке – 69%-ын ERG.
«Нарыққа кіру өте қымбат. Ең төменгі салым – 4,5 млрд теңге. Ірі ойыншылармен тең бәсекелесу үшін оны 10 есе көбейту керек. Әкімшілік кедергі де көп», – деп жазады Energyprom.kz
Нәтижесінде бағаны кім белгілейді? Өткен желтоқсанда «Богатырь Көмір» тұрмыстық көмірді 58%-ға, «Sherubai Komir» 61%-ға қымбаттатқан. Шығынын тұтынушыға аудару оңай.Цифрландыру көмектесе ме? Мемлекет көмір нарығын толық цифрландыруды бастады. Бірақ сарапшылар баға әсері шамалы болады дейді.
Қорытындысы қандай?
Әлем үшін көмір – энергетикалық қауіпсіздік. Қазақстан үшін – экспорттық мүмкіндік. Ал қарапайым қазақстандық үшін – қымбатшылық. Егер нарыққа жаңа ойыншылар кірмесе, алдағы жылдары тоннасы 25 мыңнан да асуы ғажап емес.
