Қазақстанда атаулы әлеуметтік қолдау пайдасына жаппай жеңілдікті бағдарламалардан жоспарлы түрде ауытқу жүріп жатыр.
Реттеушілердің бағалауынша, адрестік емес несиелер сұранысты арттырып, жылжымайтын мүлік бағасын тездетеді. Статистика бойынша, қазірдің өзінде жеңілдікті беру барлық жаңа мәмілелердің 67% -ын құрайды, ал нарық бойынша орташа алынған мөлшерлеме 9,9% -ға дейін төмендеді — инфляция мен базалық мөлшерлеменің деңгейінен айтарлықтай төмен.
«Нәтижесінде тұрғын үйге деген тұтынушылық қана емес, инвестициялық сұраныс та қызып, бағаны көтереді. Айта кетейік, ағымдағы жылы жылжымайтын мүлік нарығындағы баға екі мәнді қарқынмен өсуде, халықтың нақты табысы төмендеген кезде (2025 жылдың тоғыз айында -1,7%) пәтер құны мен көптеген үй шаруашылықтарының төлем қабілеттілігі арасындағы алшақтықты арттырады», — деп атап өтті қаржыгерлер қауымдастығында.
Осылайша, жеңілдікті бағдарламаларды одан әрі кеңейту баға теңгерімсіздігін күшейтеді, бәсекелестікті төмендетеді, тұрғын үйдің қолжетімділігін нашарлатады және орта мерзімді перспективада оны неғұрлым осал ете отырып, нарықтың мемлекеттік бюджетке жүйелі тәуелділігін арттырады.
Кәсіби қатысушылардың айтуынша, қазірдің өзінде мемлекеттік бағдарламалар атаулы қолдау құралы ретінде емес, баға белгілеу мен сұраныстың айқындаушы тетігі ретінде үстемдік ете бастады.
Осыған дейін ҚНДРА басшысы Мәдина Әбілқасымова мемлекеттік бағдарламаларға атаулылық жетіспейді және нәтижесінде оны тұрғын үйді өз бетінше сатып ала алатын азаматтар пайдаланады деген пікір білдірді.Оның айтуынша, бірқатар банктерде тұрғын үй қарыздарын беру бұрынғысынша шектеулі болып қалуда.
«Біздің ойымызша, жеңілдікті және мемлекеттік ресурстарға тұрғын үй сатып алуға несие алуға басқа мүмкіндігі жоқ, шынымен де осындай қолдау шараларын қажет ететін азаматтар көбірек дәрежеде қол жеткізуі тиіс. Сонымен қатар нарықтық ипотеканы дамытуды ынталандыру керек, ол өте жоғары мөлшерлемемен берудің өсуін емес», — деді М. Әбілқасымова.
Өз кезегінде Ұлттық банк төрағасының орынбасары Ақылжан Баймағамбетов адрессіз мемлекеттік бағдарламалар шаршы метр бағасының өсуін ынталандырады деп есептейді. Ол сұраныс пен ұсыныс теңгерімінің маңыздылығын атап өтті.
«Тұрғын үйге сұраныс жасанды түрде ынталандырылғанда, оның ұсынысын арттыру да маңызды. Жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз ету саласындағы кез келген бағдарламалар теңгерімді болуға тиіс. Яғни, ұсынысты да, сұранысты да қамтамасыз ету керек. Егер тұрғын үй көлемі өзгермесе де, ипотеканың қолжетімділігін қамтамасыз етуге тырысу арқылы сұранысты ынталандыратын болсақ, онда тұрғын үйдің нарықтылығы жағдайында бұл тұрғын үй бағасының өсуіне алып келеді», — деді ол.
Оның айтуынша, ұсынысты тиісті қамтамасыз етпей ипотеканы қолжетімді етуге тырысу дұрыс емес. Ипотеканың қолжетімді болғанын қалаймыз, бірақ осы сәттерді ескеру керек. Кез келген мекенжайсыз бағдарламалар сұранысты тездетіп, бағаны көтереді.
Оның айтуынша, қазіргі уақытта реттеушілер ипотекалық қарыздар бойынша ЭӘМЖ қалыптастыру бойынша жаңартылған тәсілдерді әзірлеуде.
Министрлік не дейді
Өнеркәсіп министрлігінде еске салып өткендей, тұрғын үй саласында мемлекеттік қолдау шараларының атаулылығын арттыру мақсатында 2025 жылдың мамырынан бастап кезекте тұрғандарды есепке қою мен тұрғын үйді Отбасы банкі арқылы бөлудің жаңа тетігі жұмыс істейді.
«Бұл механизм азаматтарды бір терезе қағидаты бойынша орталықтандырылған есепке алуды, мемлекеттік ақпараттық жүйелер арқылы мәліметтерді автоматтандырылған тексеруді, сондай-ақ табысты, мүліктің болуын және өзге де деректерді ескере отырып, отбасының цифрлық портретін қалыптастыруды көздейді», — деп толықтырды ведомствода.
Жеңілдікті ипотеканың атаулылығын жетілдіру жеңілдіктер алушылар үшін де, азаматтардың басқа да санаттары үшін де әрбір бағдарлама бойынша қатысу критерийлерін белгілеу арқылы жүзеге асырылады.
Бұл ретте қарыз алушылардың төлем қабілеттілігін, олардың кірістері мен кредиттік қабілеттілігін бағалауды қаржы институттары қарыз алуға өтінімдерді қарау рәсімдері шеңберінде жүзеге асырады.
«Қазіргі уақытта жекелеген жеңілдікті ипотекалық бағдарламаларды қысқарту мәселесі қаралмайды», — деп хабарлады министрлікте.
Сонымен қатар, қолданыстағы тұрғын үй тетіктерін жетілдіру бойынша жұмыс атаулылық қағидаттарын, бюджеттік мүмкіндіктерді және мемлекеттік қолдауға мұқтаж азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттілігін ескере отырып, жалғасатын болады.
«Атап айтқанда, «Наурыз» бағдарламасы бойынша қаржыландыру республикалық бюджет есебінен сыйақының купондық мөлшерлемесін субсидиялаумен Отбасы банкінің нарықтық қаражатын тарту арқылы жүзеге асырылады. Бұл тетік нарықтық құралдарды пайдалануға және азаматтарға қолжетімді шарттарда ипотекалық қарыз беруге мүмкіндік береді», — деп қорытындылады мемлекеттік органда.
Бұған дейін Halyk Finance сарапшылары бөлшек сауда секторында мөлшерлемелерді мемлекеттік субсидиялау Отбасы банкінің тұрғын үй қарыздарын беру арқылы ипотекалық кредиттеудегі нарықтық тетіктерге басым ықпал етті деген қорытындыға келген болатын. Талдамашылардың мәліметінше, 2025 жылдың соңына қарай жиынтық ипотекалық қарыздардағы Отбасы банкі қарыздарының үлесі 53% -дан астамды құрады. Сондай-ақ 1,1 трлн теңгеден астам сомаға ипотекалық қарыздардың едәуір бөлігі «7-20-25» бағдарламасы бойынша 7% мөлшерлемемен берілді.
