БЖЗҚ-дан қаржы алуға мүмкіндік беретін жаңа шек жайлы пікірлер тиылмай тұр. Тіпті кейбір сарапшылар мұны біразға ұзарту керек дегенді айтып жатыр.
Нарықтың басы артық қаржыдан қызып кеткенін тек ресми емес, тәуелсіз сарапшылар да көптен ескертіп жұр. БЖЗҚ (Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры) қаржысын тұрғын үй жағдайын жақсартуға пайдалануға рұқсат беру жылжымайтын мүлік нарығына тікелей әсер етті. Бұл жүйе сұранысты күрт арттырып, баспана бағасының қымбаттауына және ипотекалық несиелеу шарттарының қатаңдауына әкелді.
Негізгі салдарлары мен әсері:
Бағаның күрт қымбаттауы: Зейнетақы жинағын үй алуға жұмсауға болатыны белгілі болған кезде, нарықтағы сұраныс лезде өсті. Бұл өз кезегінде бағаның шамамен 30%-ға дейін өсуіне алып келді. Әсіресе Астана, Алматы қалаларында баға айтарлықтай көтерілді. Сатушылардың көпшілігі адамдарда қолма-қол ақшаның (жинақтың) пайдаланғанын көріп, үй бағасын әдейі көтерді.
Уақыт өте келе зейнетақы қорынан үй алу мүмкіндігі шектеліп, халықтың қарыз жүктемесі арта түсті. Сұраныстың артуына байланысты банктер бастапқы жарнаны көбейтіп, ресми табысқа қойылатын талаптарды күшейтті
Енді шегінерге орын жоқ
2026 жылдың алғашқы бес айында қазақстандықтар тұрғын үй мақсатына 318 млрд теңгеден астам қаржы жұмсады: Соңғы бес жарым жылда қазақстандықтар зейнетақы жинақтарының 5,8 трлн теңгесін тұрғын үй сатып алуға және емдеуге жұмсады.
Мұндай мәліметтерді Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры келтірді.
Ең белсендісі 2021 жыл болды.
- Сол кезде қазақстандықтар тұрғын үй жағдайын жақсартуға шамамен 2,5 трлн теңге, ал емделуге тағы 126,5 млрд теңге жұмсады.
Содан кейін алып қою көлемі төмендеді, алайда соңғы жылдары зейнетақы жинақтарын пайдалануға деген қызығушылық қайта өсті.
- 2025 жылы азаматтар:
- 824,4 млрд. теңге тұрғын үйге;
- 391,7 млрд теңге емделуге жұмсалды.
Осылайша, алымдардың жалпы сомасы бір жыл ішінде 1,2 трлн теңгеден асты.
Енді не болады
R-Finance қаржы кеңесшісі Арман Байғановтың айтуынша, белгілі бір дәрежеде бұл өзгерістер ипотекалық мәмілелер санының азаюына алып келуі және жалпы жылжымайтын мүлік нарығының белсенділігіне әсер етуі мүмкін.
«Жеткіліктіліктің жаңа шегі азаматтардың ауқымды тобын қамтиды. Ипотека бойынша мәмілелер азаяды. Сәйкесінше, бұл жылжымайтын мүлік нарығына да әсер етеді», — деп атап өтті сарапшы.
Арман Байғанов түсіндіргендей, сұраныстың азаюы тұрғын үй бағасының динамикасына да белгілі бір әсер етуі мүмкін.
«Бұдан басқа, өзгерістер құрылыс секторына әсер етуі мүмкін, бұл белгілі бір дәрежеде ипотекалық кредит беру нарығына да әсер етеді. Аз салымшылар «Отбасы банкіне» аударылады. Жылжымайтын мүліктің құны төмендеуі мүмкін. Шекті көтерілді, сәйкесінше, тұрғын үй бағасы төмендейтін болады», — деп есептейді сарапшы.
Арман Байғанов атап өткендей, ең алдымен алып қою шегінің ұлғаюы бұрын жеткіліктілік шегіне жеткен азаматтарды, сондай-ақ болашақта жинақталған зейнетақы қаражатын бұрынғы ережелер бойынша тұрғын үй жағдайын жақсарту үшін пайдалануды көздеген қызметкерлерді қамтиды. Сарапшының айтуынша, алдағы уақытта жеткіліктілік шегі инфляцияны ескере отырып түзетілуі мүмкін.
«Зейнетақы жинақтарының едәуір бөлігін пайдалану үшін азаматтарға зейнеткерлікке шыққанға дейін алынған қаражаттың орнын толтыруға мүмкіндік беретін тұрақты және жеткілікті түрде жоғары ресми табыс қажет болады. Сонымен қатар, жаңа жүйе болашақ зейнеткерлердің лайықты төлемдер алуына және қаржылық тұрғыдан жақсы қорғалуына бағытталған. Алайда болашақ зейнетақының мөлшері бұрынғысынша қызметкердің жалақы деңгейіне тікелей байланысты болады. Егер ол аз табыс тапса, тиісінше аударымдар да аз болады», — деп толықтырды ол.
Сарапшы атап өткендей, жаңа реформа зейнетақы жинақтарын инвестициялаудың бірнеше моделін қарастырады. Жаңа жүйе аясында азаматтарға инвестициялық стратегияны таңдау кезінде көбірек еркіндік беру жоспарланып отыр. Бұл жеке басқарушы инвестициялық компаниялар үшiн зейнетақы активтерiнiң неғұрлым жоғары кiрiстiлiгiн қамтамасыз ету жөнiнде қосымша мүмкiндiктер туғызуы мүмкiн. Тиісінше, болашақта зейнетақы төлемдерінің мөлшері қолданыстағы модельге қарағанда жоғары болуы мүмкін.
«Менің ойымша, зейнетке шыққанға дейін жеткіліктілік шегіне жету табысы жоғары азаматтардың мүмкіндігіне айналады. Көп нәрсе экономиканың жағдайына, инфляция деңгейіне және елдегі жалақы динамикасына байланысты болады», — деді Арман Байғанов.
Сарапшының бағалауы бойынша, қазірдің өзінде адам зейнетақы қаражатының бір бөлігін пайдалану үшін жеткілікті соманы жинақтауы үшін жалақы Қазақстан бойынша орташадан кем дегенде екі есе жоғары болуы тиіс.
