Demoscope сауалнамасының нәтижесі Қазақстан тұрғындарының 72,7% -ның несиелері мен қарыздары бар екенін, олардың жартысына жауығы ай сайынғы табысының жартысынан астамын төлеуге жұмсайтынын көрсетті. Тұрғындардың жалпы қарыз көлемі 23 триллион теңгеден асқан. Бұл мәселе қоғамның табанына батқан тікен, маңдайына қадалған шөңгеге айналуына шақ қалды.
Сауалнамаға сәйкес, респонденттердің 39,7% -ның қолданыстағы бір кредиті немесе қарызы бар, тағы 33% -ның бірден бірнеше кредиті бар. Зерттеуге қатысушылардың тек 27% ғана борыштық міндеттемелері жоқ екенін хабарлады.
Қарыз алушылардың жартысына жуығы — 46,7% — өздерінің ай сайынғы кірісінің 50% -дан астамын кредиттерді өтеуге жұмсайтынын мойындады. Тағы 24,5% кірістің төрттен жартысына дейін төлеуге жұмсайды. Тек 20,3% ғана қарыздарға қызмет көрсетуге табыстың 25% -дан азын жұмсайды.
Тіпті 60 жастан асқан қазақстандықтардың арасында да несиелер кең тараған құбылыс болып қалуда. Осы жас тобында сұралғандардың 32,8% -ның бір қолданыстағы қарызы бар. Сонымен қатар, дәл осы зейнеткерлер ең аз несиелендірілген санатқа айналды: 60 жастан асқан респонденттердің 49,6% несиені пайдаланбайтынын хабарлады.
Ең танымал қаржы өнімі тұтыну кредиті болып қала береді — оны қарыз алушылардың 70,4% -ы пайдаланады. Борыштық міндеттемелері бар зерттеуге қатысушылардың жартысына жуығы бөліп төлеуді рәсімдеді — 45,7%. Тағы 22,1% -ы туыстарынан, достарынан немесе ломбардтардан алынған ақшаны қоса алғанда, қарыздардың басқа түрлерін пайдаланған. Қарыз алушылардың 14,4% -ында автокредит, 13% -ында ипотека бар.
Қазақстандықтар көбінесе тұрмыстық техниканы сатып алу үшін қарыз алады — бұл нұсқаны сауалнамаға қатысушылардың 24,2% таңдады. Тағы 18,9% тұрғын үйді жөндеуге немесе салуға несие рәсімдеген, ал 17,4% — жалақыға дейін ақшаның жетіспеушілігінен.
Сондай-ақ, қарыздар автомобиль сатып алуға (13,7%), басқа да кредиттерді өтеуге (9,4%), емделуге ақы төлеуге (8,2%), бизнесті дамытуға (7,8%), ірі отбасылық іс-шараларды өткізуге (6,7%) және білім алуға ақы төлеуге (6,6%) алынды. Сауалнамаға қатысқандардың 3,4% саяхат және демалыс үшін несие ресімдеді. Бұл сұрақта респонденттер жауаптың үш нұсқасын таңдай алды.
Demoscope нәтижелері Дүниежүзілік банктің қорытындыларымен сәйкес келеді, оның деректері бойынша 2025 жылдың төртінші тоқсанында үй шаруашылықтары борышының жалақыға қатынасы 2008-2009 жылдардағы дағдарыс алдындағы ең жоғары мәннен асып, 51% -ға жетті. Ұйымда атап өткендей, 2020-2025 жылдары халықтың борыштық міндеттемелері екі есеге жуық өсті, ал нақты кірістер 15% -ға ғана өсті.
Борыштық жүктеменің жоғары деңгейіне қарамастан, зерттеуге қатысушылардың көпшілігі оптимизмді сақтайды. Респонденттердің 39,1% алдағы 12 айда өздерінің қаржылық жағдайына толық сенімді, тағы 24,2% болашаққа сенімді. Бұл ретте 16,2% өздерінің қаржылық тұрақтылығына сенімді емес, ал 13,9% мүлдем сенімді емес. Ерлер арасында мұндай жауаптардың үлесі 17,6%, әйелдер арасында — 10,5% құрады. Тағы 6,6% жауап беруге қиналды.
Сауалнамаға қатысқандардың жартысына жуығы да өздерінің қаржылық сауаттылығын оң бағалайды. Білімнің жақсы деңгейі туралы зерттеуге қатысушылардың 48,3% мәлімдеді: 24,5% оны өте жақсы, тағы 23,8% — жақсы деп атады. Респонденттердің 36,8% өз деңгейін орташа деп есептейді. Тағы 12,7% -ы қаржылық мәселелерде нашар бағдарланғанын мойындады.
Qalam қоры жариялаған зерттеуде сауалнамаға жауап берген 2 мың-нан астам жастың 90 пайызы несиесі мен бөліп төлеу арқылы жасаған саудасы, достары мен туыстарынан алған қарызы барын айтқан. Бұл ақшаны олар тұрмыстық техника, смартфон мен гаджет алуға жұмсаған. Сауалнамаға қатысқандардың жартысы несие қарызын жалақысынан өтеуді жоспарласа, 10,4 пайызы қосымша жұмыс арқылы өтемек. Ал әрбір оныншы респондент қарызын қалай өтейтінін білмейді, нақты жоспары да жоқ.Сарапшылардың пайымдауынша, несие беру стандарттары мен тәсілдерін қайта қараудың уақыты жеттті. . Өйтпеген күнде «несиесін қалай қайтаратыны туралы жоспары жоқтардың» құнын адал қарыз алушылар, банктер мен мемлекет төлейді
Қаржылық сауаттылыққа назар аударатын кез келді
«Қаржылық сауаты жоқ адам несие алуға барғанда бірінші кезекте өз қажеттілігін қанағаттандыруды ғана ойлайтыны осыған дейін талай рет айтылған. Бір несиенің үстіне екіншісін, одан кейін үшіншісін ала береді. Бірнеше несиеге байланып қалғанын, несие төлеу шегіне жеткенін байқамайды. Қаржыгер Ерлан Ибрагимнің пікіріне сүйенсек, қоғамдық пікірталастардағы саясаткерлердің, экономистердің, кәсіпкерлер мен қаржыгерлердің адамдарды өз қалауын басқара алмағаны үшін жиі айыптауы жалпы әлемдік үрдіске тән. Кейбір адамдар әл-ауқаты неге жететінін бағамдай алмай, несие арқылы қымбат көлікті тізгіндеп, зәулім үйлерде тұрғысы келеді. Мамандардың пайымдауынша, несиелік тәуелділікке әкелетін бірден-бір фактор осында жатыр философ Маурицио Лаццараттоның: «Әлемдік экономиканың күретамырына қан жүгіртіп тұрған сала – қарыз экономикасы» теориясында қарыз экономикасы қоғамды несие берушілер мен қарыз алушыларға бөліп, әлеуметтік қатынастардың жаңа моделін қалыптастырғаны айтылады. Біздің қаржы саясатындағы ұстанымымыз М.Лаццараттоның тұжырымдамасымен үйлеседі. Былтырдан бастап төлем қабілеті төмен резиденттерді несие алудан шеттету қажеттілігі туралы шешім шығарылды.
«Қазір банк саласына ғана емес, экономикаға жаңа саясат керек екенін, оның тұрғындардың табысын көтеруге бағытталуы тиіс екенін көріп отырмыз. Банктен несие алудан шеттетілгендер микро қаржы ұйымдарының көмегіне жүгінуге мәжбүр. Адамдардың несиеге деген тәбетін енді тежеу мүмкін емес. Біз халықты бұл дерттен айлық табысын көтеру арқылы ғана құтқара аламыз», — деді Ерлан Ибрагим.
