Нарықтағы экономикалық дағдарыстың негізгі белгілерін бірнеше маңызды көрсеткіштер арқылы анықтауға болады. Елдің жалпы ішкі өнімі қатарынан екі тоқсан бойы төмендесе, бұл рецессияны (дағдарысты) білдіреді. Мұндай жағдайда ақша құнсызданып, тауарлар мен қызметтердің бағасы күрт қымбаттайды.
Кәсіпорындар шығынды азайту үшін қызметкерлерді жаппай қысқартады. Мұның кері
бірден емес, кезең-кезеңімен, алғашқы белгілері 3-6 айдан кейін, ал жүйелі салдары 1 жыл ішінде нақты біліне бастайды.
Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша банк портфельдің тәуекелін бағалайды. Және егер ол белгілі бір сегментте кредиттер сапасының нашарлап бара жатқанын байқаса, жаңа қарыз алушыларға қойылатын талаптардың қатаңдатылатыны әбден табиғи.
«Бастапқы жарна, кепілге, меншікті капиталға, ақша ағынына қойылатын талаптар ұлғаюы мүмкін. Банк кредит беру мерзімдеріне немесе жекелеген салаларға сақтықпен қарауы мүмкін. Сол кезде маңызды нәтиже туындайды: қарыз алушылардың бір бөлігінің проблемалары толығымен дені сау кәсіпорындар үшін қаржыландыру құны мен күрделілігін біртіндеп арттырады», — деп есептейді Р.Сұлтанов.
Егер айналымдағы қаржыландыру қол жетiмсiз болса, онда бұл кәсiпорынның өткiзу рыногы, жабдығы мен тапсырыс берушiлерi болғанымен, шығару көлемiне әсер етуi мүмкiн. Сарапшының пікірінше, бұл қазіргі жағдайдың басты тәуекелі. Ол портфель сапасының одан әрі нашарлауы кәсіпорындарға айналым мен инвестициялар үшін ақша қажет болған сәтте ШОБ-қа неғұрлым сақтықпен кредит беруге әкелуі мүмкін деп қорқады.
«Мен қазіргі көрсеткіштерді драмаландырмас едім, бірақ оларды да бағаламас едім. Банктер үшін бұл әзірше басқарылатын тәуекел. Бизнес үшін — ақшаға қолжетімділіктің практикалық мәселесі. Ал одан кейін көп нәрсе несие қоржынының сапасы тұрақтанады ма және қаржыландыру құны қалай өзгереді», — деп қосты сарапшы.
Бұл ретте ол екінші жартыжылдықта ШОБ бойынша мерзімін өткізіп алудың өсуін одан әрі жеделдету тәуекелін жоққа шығармайды.
Бектенов үкіметінің дайындығы
• Қаржылық бақылау: Бектенов жұмсалған әрбір теңгеден келетін қайтарымды арттыруды және бюджет қаржысын қатаң үнемдеуді талап етті.
• Теңгерімділікті сақтау: 2027–2029 жылдарға арналған бюджет жобасында макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау үшін республикалық және жергілікті бюджеттердің теңгеріміне басымдық берілді.
• Инфрақұрылымды дамыту: Әлеуметтік маңызы бар нысандар мен ауруханалар, мектептер құрылысын озық қарқынмен жүргізу көзделген.
2. Ішкі нарықты қорғау және импортты алмастыру
• Отандық тауар өндірушілерді қолдау: Саудадағы импорт үлесін азайту және жергілікті өнімдердің бәсекеге қабілеттілігін арттыру бойынша жұмыстар күшейтілді.
• Инвестициялық ынталандыру: Халықтың табысын қолдау және жаңа жұмыс орындарын ашу мақсатында «Инвестицияға тапсырыс» бағдарламасы іске қосылды.
• Инфляцияны ауыздықтау: Премьер-министр инфляция деңгейін 10%-дан төмен деңгейде тұрақтандыруды басты міндет ретінде бекітті.
• 3. Энергетикалық және коммуналдық қауіпсіздік
• Жылу беру маусымына дайындық: Қысқы кезеңдегі дағдарыстар мен апаттарды болдырмау үшін өңірлердегі энергетикалық инфрақұрылымды жөндеуге бөлінген қаражат 15%-ға ұлғайтылды.
• Көмір тапшылығының алдын алу: Бағаның негізсіз өсуіне жол бермеу мақсатында отын тарату процестері толықтай цифрлық платформаға көшірілд
ҚНДРА шолуына сәйкес, жыл басынан бері ШОБ қарыздарының сапасы нашарлады. 90 күннен астам мерзімі өткен берешек көлемі 40,1% -ға өсіп, 473,5 млрд теңгеге жетті.
Негізгі көрсеткіштердің мәні
• Сапаның нашарлауы: Бизнестің алған несиелерін уақытылы қайтару қабілеті төмендеген.
• 90+ күн мерзімі өткен берешек (NPL): Бұл халықаралық банк тәжірибесіндегі «жұмыс істемейтін несиелердің» (Non-Performing Loans) негізгі өлшемі. 90 күннен асу — қарыздың қайтарылуы қиын екенінің айқын белгісі.
• 40,1%-ға өсу: Бұл жыл басынан бері өте қысқа мерзім ішінде болған күрт өсім. Бұл ШОБ субъектілерінің қаржылық қиындықтарға (инфляция, сұраныстың төмендеуі, пайыздық ставкалардың жоғарылығы) тап болғанын көрсетеді.
• 473,5 млрд теңге: Бұл тек проблемалық (90+ күн) қарыздың жалпы көлемі.
Ықтимал себептер мен салдары
• Пайыздық ставкалар: Ұлттық банктің базалық ставкасы жоғары болған жағдайда, жаңа несиелер қымбаттап, бұрынғы өзгермелі ставкалы қарыздарды өтеу қиындауы мүмкін.
• Банктерге әсері: Проблемалық қарыздардың өсуі банктерді қосымша провизиялар (резервтер) құруға мәжбүрлейді. Бұл олардың табысын азайтып, ШОБ-ты несиелеу шарттарын қатайтуға алып келеді.
