Бұл Қазақстанның инвестициялық тартымдылығын арттыру және елге ірі шетелдік капиталды тарту бағытындағы маңызды қадам. «Алтын виза» (инвесторлық виза) беру талаптарын жеңілдету және АХҚО (Астана халықаралық қаржы орталығы) қатысушылары үшін салықтық әрі әкімшілік кедергілерді азайту халықаралық бизнеске жаңа мүмкіндіктер ашады.
Ұлттық экономика министрлігі қаулыны «Ашық НПА» порталында 2026 жылғы 25 қыркүйекке дейін қоғамдық талқылауға шығарған.
Салық кодексіне түзетулер жобасында елдің инвестициялық тартымдылығын арттыруға бағытталған өзгерістер қарастырылған. Құжат аясында капитал тарту тетіктерін жандандыру мақсатында басым жобалар бойынша салық преференциялар қалпына келтіріліп, инвесторларға өз қаражатына салған инфрақұрылым шығындарын салықтық шегерімге жатқызуға және корпоративтік салықты, жер мен мүлік салығын азайтуға мүмкіндік беріледі.
Сонымен бірге, бұл реформа жекелеген инвесторларға ғана емес, елдегі жалпы бизнес өкілдері мен қатардағы азаматтарға да тікелей әсер етеді.
Себебі мемлекет салықтық әкімшілендіруді барынша цифрландырып, процестерді автоматтандыруды көздеп отыр.
Түзетулерге сәйкес, 2027 жылдан бастап отандық маркетплейстер шетелдік сатушылар үшін салық агенті атанып, қосымша құн салығын өздері есептеп төлейді.
Бұл жергілікті кәсіпкерлерді заңсыз бәсекеден қорғайды, ал банктер мен төлем ұйымдары салық органдарына интернет-алаңдардағы аударымдар туралы мәліметтерді беріп отыруға міндеттеледі.
Қарапайым халық пен өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін әлеуметтік төлемдерді банк қолданбалары арқылы автоматты түрде ұстау, жеке кәсіпкерлікті жапқанда бөлек өтініш жазбай, оны бірден тарату есептілігі арқылы өткізу және мемлекеттік бажды арнайы өтінішсіз проактивті түрде қайтару сияқты бюрократияны азайтатын жеңілдіктер ұсынылған.
Қазақстанда «Алтын виза» алған шетелдік инвесторларға салықтық жеңілдіктер берудің ықтимал кері әсерлері мен тәуекелдері бюджет түсімдерінің қысқаруына және әлеуметтік теңсіздікке әкелуі мүмкін деген де пікір бар
Сарапшылар шетелдік инвесторларға берілетін артықшылықтар отандық кәсіпкерлерге қарағанда қолайлы жағдай жасап, нарықтағы теңгерімсіздік тудыруы мүмкін деп отыр. Тұрғындар арасында шетелдік бай инвесторлардың салықтан босатылуы немесе аз төлеуі қоғам тарапынан әділетсіздік ретінде қабылдануы ықтимал. Әлемдік тәжірибеде «Алтын виза» (Golden Visa) бағдарламалары экономиканы құтқарудың тиімді құралы да, қоғамдық дағдарыс тудырушы фактор да бола алатынын дәлелдеді. Португалия, Испания, Грекия және БАӘ сияқты елдердің мысалында бұл жүйенің оң және теріс тұстары айқын көрінеді.
Оң тұстары (Экономикалық пайдасы)
- Инвестиция ағыны және дағдарыстан шығу: Еуропалық дағдарыстан кейін Португалия 2012 жылы бұл бағдарламаны енгізіп, ел экономикасына 7 миллиард еуродан астам тікелей инвестиция тартты. Бұл құлдырап жатқан құрылыс пен банк секторын сақтап қалды.
- Қосымша салық түсімдері: Инвесторлардың өздері жеңілдік алғанымен, олардың жылжымайтын мүлікті сатып алуы мен тіркеуі кезінде төленетін жанама салықтар (ҚҚС, мүлік салығы, баж салығы) мемлекет қазынасын толтырады.
- Бизнесті және инновацияны қолдау: Салық жеңілдіктері (мысалы, Португалиядағы шетелдік кірістерге берілетін 10 жылдық жеңілдіктер) елге тек инвесторларды ғана емес, жаһандық стартаптар мен жоғары білікті мамандарды тартуға көмектесті.
- Туризм мен қызмет көрсету саласының жандануы: Ауқатты мигранттар жергілікті мейрамханалар, элиталық қызметтер мен сауда секторларының айналымын еселеп арттырады.
Теріс тұстары (Әлеуметтік және құқықтық салдары)
- Тұрғын үй дағдарысы және қымбатшылық: Ең үлкен теріс әсер жылжымайтын мүлік нарығына тиді. Шетелдіктердің жаппай үй сатып алуы Лиссабон, Барселона және Афина сияқты қалаларда тұрғын үй бағасы мен жалдау құнын 10-15%-дан астамға өсіріп жіберді. Жергілікті халық, әсіресе жастар, өз елінде баспана сатып ала алмайтын жағдайға жетті.
- Бағдарламалардың жабылуы мен шектеулер: Осы әлеуметтік қысым мен халықтың наразылығынан кейін көптеген елдер ережелерді шұғыл өзгертті:
- Испания мен Ирландия бұл бағдарламаны толықтай жауып тастады.
- Португалия тұрғын үй нарығын қорғау үшін бағдарламадан «жылжымайтын мүлік сатып алу» шартын мүлдем алып тастап, тек қорлар мен бизнеске инвестиция құюды ғана қалдырды.
- Қауіпсіздік пен «ақшаны жылыстату» тәуекелі:
Еуропалық комиссия бұл бағдарламаларды жиі сынға алады. Себебі, жеңілдетілген шарттар коррупцияға, салықтан қашуға және заңсыз жолмен табылған капиталды заңдастыруға жол ашады деген қауіп жоғары.
«Өлі» инвестициялар: Көп жағдайда инвесторлар ақшаны жаңа жұмыс орындарын ашатын өндіріске емес, тек пассивті активтерге (үй, облигация) салады. Бұл елдің ұзақ мерзімді экономикалық дамуына үлкен серпін бермейді.
Қазақстан үкіметі мен Мемлекет басшысы «Алтын виза» (Golden Visa) бағдарламасы аясында шетелдік инвесторларға салықтық жеңілдіктер беруді экономиканы әртараптандыру мен капитал тартудың тиімді құралы деп санайды. Үкіметтің ресми ұстанымы бойынша, бұл қадамның ықтимал кері әсерлері (бюджет шығындары, теңсіздік немесе бақылаудың әлсіреуі) арнайы салықтық және цифрлық тетіктер арқылы толықтай бейтараптандырылады.
Үкіметтің ықтимал тәуекелдер мен кері әсерлерді басқару жөніндегі негізгі ұстанымдары мынадай бағыттарға бөлінеді:
1. Салықтық шығындар мен «көлеңкелі» экономика тәуекелі
- Кері әсер қаупі: Шетелдіктерге жеке табыс, мүлік және жер салығынан жеңілдіктер беру мемлекеттік бюджетке түсетін тікелей түсімдерді азайтуы мүмкін деген қауіп бар.
- Үкіметтің ұстанымы: Үкімет бұл жеңілдіктерді «жоғалған табыс» емес, ұзақ мерзімді стратегиялық инвестиция ретінде қарастырады. Инвесторлар экономиканың шикізаттық емес секторларына (IT, инженерия, өндіріс) кемінде 300 мың АҚШ доллары көлемінде тікелей қаржы құяды. Бұл ақша жаңа жұмыс орындарын ашуға, өндірісті ұлғайтуға және жанама салықтар (ҚҚС, әлеуметтік аударымдар) арқылы бюджетті еселеп толтыруға мүмкіндік береді.
Отандық бизнес пен азаматтар алдындағы теңсіздік
- Кері әсер қаупі: Сырттан келген ауқатты адамдарға шектен тыс артықшылықтар беру жергілікті кәсіпкерлер мен азаматтар арасында әлеуметтік реніш тудыруы ықтимал.
- Үкіметтің ұстанымы: Үкімет бұл бағдарламаны жергілікті халықтың құқығын шектеу емес, елдің адами капиталын байыту құралы деп санайды. Инвесторлар мен олардың отбасына медицина мен білім беру саласында азаматтармен тең құқықтар беру — олардың Қазақстанға түпкілікті тұрақтап, өз білімі мен технологиясын трансферттеуіне жағдай жасау. Сонымен қатар, Салық кодексіндегі соңғы өзгерістер отандық нарықты және жергілікті маркетплейстерді заңсыз сыртқы бәсекеден қорғауға бағытталған.
