Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 28 қазандағы Жолдауында Ұлттық қордың ақшасына қатысты қатаң талап қойды. 2029 жылға дейін бөлінетін 6,5 трлн теңге шетелдің тауарын алуға жұмсалмайды. Бұл – Қазақстандағы ең ірі инфрақұрылымдық пакеттің басты шарты.
Ақша қайда кетіп жатыр еді?
Соңғы жылдары мемлекеттік құрылысқа бөлінген қаражаттың жартысына жуығы сыртқа кетіп келді. Есеп палатасының есебінше, тек былтырдың өзінде 1,2 трлн теңгенің құрылыс материалы импортталыпты. Цемент Ресейден, терезе Қытайдан, жиһаз Түркиядан келген.
Яғни, Ұлттық қордан ақша шығады, бірақ ол ақша қазақстандық зауытқа емес, шетелдік зауытқа барады. Елде жұмыс орны ашылмайды, салық түспейді. Президент осы тізбекті үзуді тапсырды.
6,5 трлн теңгеге не салынады?
Бұл ақша «Халықтық құрылыс» бағдарламасына жұмсалады.Жоспар бойынша 2029 жылға дейін 70 медициналық нысан, 50 мектеп, спорт және мәдениет үйлері салынады. Әр өңірде газ, ауызсу, жол тартылады. Президенттің сөзімен айтқанда, бұл қаражат «тек халыққа нақты пайда әкелетін жобаларға» кетуі керек. Ал нақты пайда дегені – зауытқа тапсырыс, адамға жұмыс.
Тыйым қалай жұмыс істейді?
Бұған дейін де отандық тауарға басымдық бар еді, бірақ ол жеңілдік түрінде ғана болатын. Енді әңгіме тыйым туралы болып отыр. Үкімет желтоқсан айына дейін екі тізім бекітуі тиіс.
Бірінші тізім – елімізде толық өндірілетін тауарлар. Оларға толық тыйым салынады. Мысалы, цементтің кей түрлері, кірпіш, гипсокартон, қарапайым жиһаз.
Екінші тізім – жартылай өндірілетін тауарлар. Бұларға квота қойылады. Мысалы, лифтінің немесе қазандықтың кемінде 70 пайызы отандық болуы керек. Осы тізім бекітілмей, тыйым жұмыс істемейді.
Үш үлкен қауіп
Сарапшылар бұл шешімді қолдайды, бірақ үш қауіп барын айтады.
Бірінші қауіп – бағаның өсуі. Бәсеке азайса, отандық зауыт бағаны көтеріп жіберуі мүмкін. Сонда 6,5 трлн теңгеге 70 емес, 50 нысан ғана салынып қалуы ықтимал.
Екінші қауіп – көлем жетпеуі. Елімізге жылына 2 млн терезе керек болса, отандық зауыттар 1,2 млн ғана шығарады. Қалған сұранысты қалай жабамыз, құрылыс тоқтап қалмай ма деген сұрақ бар.
Үшінші қауіп – жалған өндірушілер. Шетелден дайын тауар әкеліп, үстіне жапсырма жабыстырып, «Қазақстанда жасалған» деп сататындар бұрын да болған.
Экономист Марат Қайырленов:
«Тыйымның өзі жеткіліксіз. Онымен бірге үш шарт қатар жүруі керек. Бағаны Ұлттық статистика бюросы күнделікті қадағалауы тиіс. Зауыттарға айналым қаражатына арзан несие берілуі керек. Ал СТ-KZ сертификатын беру тәртібі қатаңдауы керек».
Кәсіпкер қазір не істеуі керек?
Бұл Жолдау – өндіріспен айналысатын кәсіпкерлерге берілген ең анық сигнал. Енді сіздің бәсекелесіңіз – шетелдік зауыт емес, жаныңыздағы отандық зауыт.Сондықтан қазірден дайындалу керек. Екі құжат болуы шарт: Индустриялық сертификат және СТ-KZ сертификаты. Осы құжат болмаса, жүйе сізді отандық өндіруші деп танымайды. Екіншіден, қуаттылығыңызды есептеңіз. Желтоқсанда Үкімет әр зауыттан «жылына қанша өнім бере аласың» деп сұрайды.
Қорытынды6,5 трлн теңге – бұл жай ғана құрылыс емес. Бұл – жаңа экономикалық саясат.Ұлттық қордың ақшасы ел ішінде айналуы керек деген қағида енгізіліп отыр. Егер тізім ашық жасалып, бағаға бақылау күшейсе, бұл жоба 200 мың адамға тұрақты жұмыс береді. Ал егер бақылау болмаса, баға өсіп, сапа түсіп кетуі мүмкін. Барлығы желтоқсандағы тізімге байланысты болады.
