Қазақ қаржы нарығында елеулі өзгеріс басталды. Кеше ғана 200-ден астам ойыншысы бар, жылдам өсіп келе жатқан микроқаржы саласы бүгін сұрыпталу кезеңіне аяқ басты. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің ресми ұстанымы айқын: нарықта әлсіздер кетеді, мықтылар банкке айналады.
Агенттік төрағасының орынбасары Олжас Қизатовтың айтуынша, реттеу қатаңдайды. Банк туралы жаңа заң қабылданғалы бері банктік лицензияға тек бір ірі микроқаржы ұйымы ғана ресми ниет білдірген. Бұл – нарықтың алғашқы үштігіне кіретін ірі компания.
«Банк – анағұрлым озық, анағұрлым күрделі қаржы институты. Микроқаржы ұйымынан банкке ауысу үшін технологиялық жабдыққа, персоналға үлкен инвестициялар қажет, нормативтік құжаттар әзірлеу, жеткілікті жарғылық капитал талап етіледі», – деді Қизатов.
Агенттік бағалауынша, қазіргі 214 микроқаржы ұйымының ішінде 5-6 ғана банк болуға әлеуетті. Бұл – кездейсоқ сан емес, бұл – Агенттіктің жаңа саясатының нәтижесі.
Агенттік енді екі деңгейлі қадағалау моделіне көшеді. Бірінші деңгейде – өзін-өзі реттейтін ұйымдар өз мүшелерінің тәртібін өзі қадағалайды. Екінші деңгейде – Агенттік тек жүйелі тәуекелі бар ірі ойыншыларды ғана қатаң бақылайды. Яғни, мемлекет барлығын емес, тек қауіпті жерді ғана ұстайды. Бұл – өркениетті нарыққа тән модель.
Неге 66 ұйым шығынды?
Жеңілдіктің заманы бітті. TAS GROUP басшысы Дулат Тастекеевтің дерегінше, биылғы бірінші жартыжылдықта 214 микроқаржы ұйымының 66-сы жылды шығынмен аяқтаған. Себебі – ландшафт өзгерді.Бұған дейін микроқаржы ұйымдарының банк алдында заң жүзінде бес басымдығы бар еді.
Біріншіден, капитал аз – 100 миллион теңгемен компания ашуға болатын, ал банк үшін 10-30 миллиард керек. Екіншіден, есеп жеңіл – банк күнде 12 норматив тапсырса, микроқаржы ұйымы тоқсанына бір рет қана есеп береді. Үшіншіден, жылдамдық – банк клиентті екі күн тексереді, микроқаржы ұйымы 15 минутта береді. Төртіншіден, жауапкершілік аз – банк халықтың депозитіне жауап беріп, кепілдік қорына ақша төлейді, микроқаржы ұйымы өз ақшасымен ғана тәуекел етеді. Бесіншіден, өндіру жеңіл – қарызды коллекторға тез сата алады. Осы бес жеңілдік – 2010 жылдары мемлекеттің саналы түрде берген мүмкіндігі еді.
Мақсат – банк бармайтын жерге, ауылға, базарға қаржы жеткізу, қаржылық инклюзияны арттыру. Мақсат орындалды. Бірақ енді Агенттік осы жеңілдіктерді біртіндеп жауып жатыр. Тиімді мөлшерлеме шектелді, 90 күннен асқан қарызға 100 пайыз резерв салу міндеттелді, коллекторға сатуға шектеу қойылды.
Жеңіл жолмен ақша табу заманы бітті
Сондықтан әлсіздер шығынға батты. Тастекеевтің болжамынша, алдағы бір жарым-екі жылда 50-ге жуық ұйым бірігеді немесе нарықтан кетеді. Бұл – дағдарыс емес, тазалану. Неге банк болу қиын?
Екі үлкен кедергі
Мықтылар үшін енді екі жол бар: не жабылу, не банкке айналу. Бірақ банкке айналу неге қиын? Оның екі себебі бар.
Бірінші – технологияға 15 миллион доллар.Микроқаржы ұйымының жұмысы – қарапайым бағдарлама, 1С және ұялы телефон. Ал банк – зауыт. Оның жүрегі – Core Banking System. Құны 3-5 миллион доллар.
Одан бөлек Ұлттық Банктің төлем жүйесіне, eGov-қа, кредиттік бюроға, Visa/Mastercard жүйесіне қосылу – тағы 2-3 миллион доллар. Ең қымбаты – қауіпсіздік. Ақшаны жылыстатуға қарсы AML жүйесі, киберқауіпсіздік орталығы, тәулік бойы жұмыс істейтін күзет – тағы 3-4 миллион доллар. Мобильді қосымша, call-орталық – тағы 2-3 миллион. Бұл – бір реттік емес, жыл сайын төленетін шығын. Көп микроқаржы ұйымының жылдық пайдасы бұған жетпейді.
Екінші – күнделікті 12 норматив. Микроқаржы ұйымы тоқсанына бір рет есеп берсе, банк күнде емтихан тапсырады. 12 норматив – 12 талап.
Үшеуі капиталға қатысты: өз ақшаң қарыздан көп пе? Үшеуі өтімділікке: ертең барлық салымшы келсе, ақшаны бере аласың ба? Үшеуі тәуекелге: бір адамға тым көп қарыз бермедің бе? Бір норматив үш күн бұзылса – ескерту, он күн бұзылса – лицензия тоқтайды. Бұл – үлкен тәртіп, үлкен жауапкершілік. Сондықтан көп ұйым қорқады.
Түйін: тазалану – өсудің белгісі Қазақ қоғамында банк жабылуы трагедия ретінде қабылданады. Себебі банк – сенім институты. Ал микроқаржы ұйымының жабылуы – статистика ғана. Осы айырмашылық банк лицензиясын соншалықты қымбат және жауапты етеді.
Бүгінгі көрініс – заңдылық. 214 ұйымның 50-інің кетуі – әлсіздің кетуі, 5-6 ірісінің банкке айналуы – мықтының өсуі. Бұл – нарықтың өлімі емес, есеюі. Мемлекет жеңіл жолды жауып, жауапты жолды ашып жатыр. Ертеңгі қаржы нарығы – тәртіпті, сенімді, технологиясы мықты банктердің нарығы болмақ. Бұл – қаржы мәдениетінің жаңа деңгейі.
