Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрайымы Мәдина Әбілқасымова Қор нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасының негізгі ережелері мен негізгі бағыттарын талқылауға арналған дөңгелек үстелде жыл соңына дейін құрылтайға «Капитал нарығы туралы» жаңа заң енгізіледі, ол бірден 35 қолданыстағы заңнамалық актіні қозғайтынын айтты.
«Капитал нарығы туралы» заң – бұл 2026 жылдың соңына дейін қабылданатын мүлдем жаңа тұжырымдамалық құжат.
Бұрын елімізде капитал (қор) нарығы жеке кодекс немесе бірыңғай дербес заңмен емес, 2003 жылы қабылданған ескірген «Бағалы қағаздар рыногы туралы» заңмен және өзге де 35-ке жуық шашыраңқы заңнамалық актілермен реттеліп келді.
Бұрын бұл заң неге дербес қаралмады?
Бұрын мұндай тұтас заңның қаралмауына және дәл қазір күн тәртібіне шығуына бірнеше маңызды себеп бар:
- Инфрақұрылымның дайын болмауы: Елімізде ұзақ уақыт бойы екі бөлек биржаның (KASE және AIX) жұмыс істеуі және оларды бір құрылымға біріктіру немесе реттеу мәселесі нақты шешілмеді. 2026 жылы екі биржаны заңды түрде қоспай, тек олардың ережелерін үйлестіру туралы соңғы шешім қабылданды.
- Заңнаманың шашыраңқылығы: Қор нарығына қатысты ережелер әртүрлі заңдарда (мысалы, Банктер туралы, Акционерлік қоғамдар туралы заңдарда) бытырап жүрді. Салдарынан заңнамада сәйкессіздіктер көбейді.
- Ескі нормалардың жаңа трендтерге сай келмеуі: Нарықта цифрлық қаржы активтері (криптовалюта, токендер) пайда болды. Ескі 2003 жылғы заң бұл жаңа құралдарды тікелей реттей алмады.
- Мемлекет басшысының тікелей тапсырмасы: Президенттің Үкіметтің кеңейтілген отырысында берген тапсырмасынан кейін ғана Қаржы нарығын реттеу агенттігі мен Ұлттық банк 2030 жылға дейінгі даму бағдарламасын жасап, осы жаңа заң жобасын жедел қолға алды.
Жаңа заң несімен ерекшеленеді және не өзгереді?
Жаңа заң жобасы қолданыстағы барлық нормаларды біріктіріп, нарықтың бірыңғай реттеушілік архитектурасын қалыптастырады. Оның аясында мынадай негізгі өзгерістер енгізіледі:
Шағын және орта бизнеске (ШОБ) жеңілдік: Орта бизнес үшін қор нарығына (акция шығаруға) шығудың икемді және жеңілдетілген шарттары жасалады
Шетелдік инвесторларды тарту: Шетелдіктер үшін қазақстандық акцияларды сатып алу процесі жеңілдейді, отандық жүйе халықаралық есеп айырысу орталықтарына қосылады
Инвесторларды қорғау: Жария компаниялардың ашықтығы артып, миноритарлық (кішігірім) инвесторлардың құқықтарын қорғау тетіктері күшейтіледі
Тәуекелге бағдарланған қадағалау: Бүкіл нарыққа заманауи бақылау үлгісі енгізіліп, KASE биржасының реттеушілік функцияларының дербестігі артады.
Отандық нарықта IPO өткізетін қазақстандық компанияларға салық жеңілдігі берілуі мүмкін. Жеңілдік мөлшері еркін айналымдағы (free float) акциялар үлесіне және акционерлер санына байланысты болады. Айналымдағы акция неғұрлым көп болса, Корпоративтік табыс салығының (КТС) мөлшерлемесі соғұрлым төмендеуі ықтимал.
Сонымен қатар, IPO дайындығына кеткен аудиторлық, заңгерлік және инвестициялық банктердің шығындарын салықтық шегерімге жатқызу ұсынылады. Азаматтар мен компанияларға жеңіл болу үшін құжаттарды дайындау мен тапсырудың «бір терезе» жүйесі құрылады. Бұл туралы «Капитал нарығын дамытудың 2026-2030 жылдарға арналған жаңа бағдарламасы» жобасында айтылған.
Жаңа заң 11 кодекс пен 24 заңға өзгерістер енгізуді көздейді.
Басты мәліметтер:
Заң ауқымы: Жаңа құжат бірден 35 қолданыстағы заңнамалық актіге өзгерістер мен толықтырулар енгізеді.
Негізгі мақсат: Елімізде терең, өтімді және әртараптандырылған капитал нарығын қалыптастыру.
Бағдарлама: Бұл өзгерістер Капитал нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасы аясында жүзеге асады. Онда 7 стратегиялық бағыт пен 35 маңызды бастаманы іске асыру көзделген.
Бұл бастама бизнеске ұзақ мерзімді қаржы табуға жол ашып, халыққа өз жинақтарын тиімді әрі сенімді түрде инвестициялауға мүмкіндік береді. Соңғы бес жылда еліміздегі акциялар нарығын капиталдандыру көлемі 41,8 триллион теңгеге дейін өскен болатын.
Биыл ҚНДРА инвесторлардың құқықтарын қорғауға және компаниялардағы басқару сапасына баса назар аударылған жаңа модельді сынақтан өткізді. Биржаның рөлiн күшейту және оның реттеушi функцияларының дербестiгiн арттыру белгiленген. Бүгінгі күні KASE қатысушылар мен эмитенттерді сауда-саттыққа жіберуге, ақпаратты ашуға және сауда белсенділігін мониторингілеуге байланысты бірқатар функцияларды орындайды.
«Келесі қадам биржаның құрылымында тәуелсіз реттеу комитетін құру болады, ол биржаның коммерциялық басшылығына қарамастан шешім қабылдайды, бұл ретте нарықты манипуляциялаудың анықталған белгілері туралы ақпарат агенттікке жедел түрде берілетін болады», — деді ҚНДРА төрағасы
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі зейнетақы активтерін жеке басқарушыларға қойылатын талаптарды қатайтуға ниетті. Ведомство төрағасының орынбасары Нұржан Тұрсынхановтың айтуынша, бұл шара 2030 жылға дейінгі капитал нарығын дамытудың жаңа бағдарламасына енеді. 2026 жылғы тамызда қазақстандықтар зейнетақы активтерін инвестициялау стратегиясын таңдай алатыны хабарланды.
