Қазақстанда базалық банктік лицензиясы бар банктерге шектеу қойылды.
2026 жылғы 13 қыркүйектен бастап күшіне енетін жаңа ереже бойынша базалық лицензиясы бар банктер үшін мынадай шекті мөлшерлер белгіленді: Ұлттық валютадағы жинақ салымдары – ең көбі 20 миллион теңге;
- Теңгедегі өзге депозиттер мен шоттар – ең көбі 10 миллион теңге;
- Шетел валютасындағы салымдар – ең көбі 5 миллион теңге
- Егер бір адам осындай шағын банкте бірнеше шот немесе депозит ашса, оның барлық жинағының жалпы сомасы 20 миллион теңгеден аспауы тиіс. Сондай-ақ бұл банктердің жалпы активтері де 500 миллиард теңгеден аспауы керек
Бұл шешім Қазақстанның қаржы нарығында жаңа шағын банктердің (соның ішінде микроқаржы ұйымдарының банкке айналуы) пайда болуын жеңілдетужәне сонымен бірге мемлекет пен салымшылардың тәуекелдерін азайту мақсатында қабылданды. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) енгізген бұл ережелер банктерді пропорционалды түрде реттеудің халықаралық тәжірибесіне негізделген. Басымдық нарыққа жаңа ойыншыларды тарту және бәсекелестікті арттыруға бағдарланып отыр. Шағын банктердің капиталы аз болғандықтан, олардың үлкен қаржылық дағдарыстарға төтеп беру қабілеті төмен болады. Банктің тым қатты өсіп кетіп, бүкіл қаржы жүйесіне қауіп төндіретін «жүйе құраушы» деңгейге жетуіне жол бермейді. Мұндай банктерге жоғары тәуекелді операциялармен айналысуға, бейрезиденттерді (шетелдіктерді) және өзіне аффилирленген (байланысты) тұлғаларды кредиттеуге тыйым салынады.
Тиісті талаптарды Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі бекітті. Алайда белгілі болғандай, өзгеріс елімізде қазір жұмыс істеп тұрған банктердегі депозиттерге әсер етпейді. Қатардағы салымшылардың басым көпшілігі үшін бұл шектеулерден ешқандай қауіп жоқ және күнделікті банк қызметін пайдалану деңгейіне бұл өзгеріс әсер етпейді. Басты пайдасы — тәуекелдің нөлге теңелуі. Базалық банктен депозит ашқан адам ереже бойынша ең жоғары дегенде 20 млн теңге сала алады. Бұл сома Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры (ҚДКБҚ) тарапынан сақтандырылған ең жоғары лимитке дәл келеді. Салдарынан:
- Егер сол шағын банк ертең банкрот болса, салымшы өз ақшасын тиынына дейін мемлекеттен толық қайтарып алады.
- Ірі банктердегідей «кепілдік сомасынан асып кеткен ақшам күйіп кетеді-ау» деген қорқыныш мүлдем болмайды.
Жаңа ережелер тек болашақта ашылатын немесе базалық лицензияға көшетін шағын банктерге ғана қатысты болғандықтан, қарапайым азаматтар үшін жағдай төмендегідей өрбиді:
«Банктер туралы жаңа заң банк лицензияларының екі түрін көздейді: әмбебап және базалық. Базалық лицензия шағын банктерге арналған және жеңілдетілген талаптардмен жұмыс істейді. Мұндай банктер үшін активтер 500 миллиард теңгеден аспауы тиіс. Жеке тұлғалардың депозиттері депозиттерге кепілдік беру жүйесі өтейтін сомамен шектеледі», — деп мәлімдеді Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің баспасөз қызметі.
Қарапайым тілмен айтқанда, базалық лицензия – талаптары жеңілдетілген шағын банктерге арналған рұқсат. Ал әмбебап лицензия – қазір жұмыс істеп тұрған банктерге берілген лицензия. Яғни депозитке қойылатын жаңа шектеу осы екі санаттың біріншісіне ғана қатысты. Қарапайым тілмен айтқанда, егер сіздің банктердегі жинағыңыз 10-20 млн теңгеден аспаса және сіз елге танымал ірі банктерді пайдалансаңыз, бұл заң сізге мүлдем әсер етпейді. Ал егер жаңадан ашылатын кішігірім банктердің қызметін пайдаланғыңыз келсе, мемлекет сізді үлкен шығындардан автоматты түрде сақтандырып қойды деп түсінуге болады.
Тиісті қаулыны ҚНДРА басқармасы қабылдады.
Бүгінгі таңда Қазақстанда базалық лицензиясы бар банктер жоқ. Қазір нарықта әмбебап лицензиясы бар ЕДБ жұмыс істейді, оларға осы талаптар қолданылмайды. Қаулы биылғы жылдың 13 қыркүйектен бастап күшіне енеді.
Сарапшылардың пікірі мен қарсылығы
Бұл бастама талқылана бастаған сәттен бастап қаржы сарапшылары мен экономистер тарапынан түрлі сыни пікірлер айтылды. Негізгі уәждер мынадай бағыттарға бөлінеді:
- Бәсекелестіктің шектелуі: Сарапшылар мұндай қатаң лимиттер нарыққа жаңадан қосылатын шағын банктердің өсуіне тұсау болады деп есептейді. Олар ірі әмбебап банктермен тең дәрежеде бәсекелесе алмайды, бұл нарықтағы алпауыттардың монополиясын одан әрі күшейтеді.
- Капиталдың шоғырлануы: Егер шағын банктер ірі салымдарды қабылдай алмаса, елдегі негізгі қаржы ағыны тек санаулы ірі банктердің қолында жинақталады. Салдарынан кішігірім банктердің бизнес-модельдері тұрақсыз болып қалуы мүмкін.
- Клиенттердің құқығы: Кейбір мамандар бұл қадамды азаматтардың өз қаражатын қайда және қандай көлемде орналастыруды таңдау еркіндігін шектеу деп бағалады.
- Реттеушінің уәжі (қарсы аргумент): Қаржылық реттеуші бұл шараны «әлеуметтік жағынан ең осал салымшыларды қорғау» деп түсіндіреді. Жаңа банктер банкротқа ұшыраған жағдайда, мемлекет кепілдік берген сомадан артық шығын келмеуі үшін алдын ала сақтандыру тетігі ретінде енгізіліп отыр.
